نظامی گنجه ای

 نظامی (535 ق - 607 - 612 ق) شاعر و داستان‌سرای ایرانی، ایرانی‌ تبار و پارسی‌گوی قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی)، که به‌عنوان پیشوای داستان‌سرایی در ادب فارسی شناخته شده‌ است.


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    جمال‌ الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی متخلص به نظامی در سال 535 در گنجه به دنیا آمد.

    وی خیلی زود یتیم شد و از ابتدا توسط دایی مادرش بزرگ شد و تحت حمایت وی تحصیل نمود. مادر او از اشراف کرد بوده و این بر پایهٔ یک بیت از دیباچهٔ لیلی و مجنون («گر مادر من رئیسهٔ کرد...») دانسته شده‌ است. در باره زادگاه پدری او اختلاف نظر است. برخی از منابع او را از اهالی تفرش و برخی او را از طبقه دهقانان (ایرانیان) آران میدانند.

    از اشاره‌های موجود در خسرو و شیرین دانسته می‌شود که اولین همسر او، کنیزکی  که دارای دربند به عنوان هدیه برایش فرستاده بود، زمانی که نظامی سرودن خسرو و شیرین را به پایان رساند و پسرشان محمد هفت سال بیشتر نداشت، از دنیا رفته بوده ‌است. در لابلای شعرهای نظامی اشاره‌هایی به دو همسر بعدی او نیز دیده می‌شود که هر دو در زمان حیات شاعر درگذشته‌اند.

    نظامی از دانش‌های رایج روزگار خویش (علوم ادبی، نجوم، علوم اسلامی و زبان عرب) آگاهی وسیع داشته و این خصوصیت از شعر او به ‌روشنی دانسته می‌شود. از معاصران خود با خاقانی دوستی داشت، و در مرثیهٔ او سرود:

    همی گفتم که خاقانی دریغاگوی من باشد          دریغا من شدم آخر دریغاگوی خاقانی

    نظامی همه عمر خود را در گنجه در زهد و عزلت بسر برد و تنها در 581 سفری کوتاه به دعوت سلطان قزل ارسلان (درگذشتهٔ 587) به سی فرسنگی گنجه رفت و از آن پادشاه عزت و حرمت دید. نظامی هرچند شاعری مدح‌ پیشه نبوده، با تعدادی از فرمانروایان معاصر مربوط بوده‌ است، از جمله: فخرالدین بهرامشاه پادشاه ارزنگان از دست‌ نشاندگان قلج ارسلان سلطان سلجوقی روم که کتاب مخزن الاسرار را به نام او کرده‌ است، اتابک شمس‌ الدین محمد جهان پهلوان که منظومه خسرو و شیرین به او تقدیم شده‌ است، طغرل بن ارسلان سلجوقی و قزل ارسلان بن ایلدگز که در همین منظومه از ایشان نام برده‌ است، ابوالمظفر اخستان بن منوچهر شروانشاه که لیلی و مجنون را به نام او کرده ‌است.

    نظامی در آثارخود جای جای، از اهل و خاندان خود یاد می کند، از پدرش یوسف، از مادرش رئیسه کرد که پیش مرگ او شده است.

     

  • +ازدواج

    نظامی سه بار ازدواج کرد. همسر نخستش آفاق، کنیزی بود که فخرالدین بهرامشاه حاکم دربند به عنوان هدیه‌ای برایش فرستاده بود. آفاق اولین و محبوبترین زن نظامی بود. تنها پسر نظامی، محمد از آفاق بود. وقتی نظامی سرودن خسرو و شیرین را به پایان رساند آفاق از دنیا رفت. در آن زمان محمد هفت سال بیشتر نداشت.

    عجیب است که دو همسر دیگر نظامی نیز در سنین جوانی فوت کردند و مرگ هر کدام پس از اتمام یکی از آثار او اتفاق می‌افتاد.

     

  • +اخلاق

    در پاکی اخلاق و تقوی، نظیر حکیم نظامی را در میان تمام شعرای عالم نمیتوان پیدا کرد. در تمام دیوان وی یک لفظ رکیک و یک سخن زشت پیدا نمیشود و یک بیت هجو از اول تا آخر زندگی بر زبانش جاری نشده است. از استاد بزرگ گنجه شش گنجینه در پنج بحر مثنوی به یادگار مانده است که مورد تقلید شاعران زیادی قرار گرفته است، ولی هیچکدام از آنان نتوانسته اند آنطور که باید و شاید از عهده تقلید برآیند. این شش دفتر عبارتند از:

    مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر، شرفنامه و اقبالنامه که همگی نشان دهنده هنر سخنوری و بلاغت گوینده توانا آن منظومه هاست.

     

  • +تحصیلات

    نظامی مانند اغلب اساتید باستان از تمام علوم عقلی و نقلی بهره‌مند و در علوم ادبی و عربی کامل عیار و در وادی عرفان و سیر و سلوک راهنمای بزرگ و در عقاید و اخلاق ستوده پایبند و استوار و سرمشق فرزندان بشر بوده و در فنون حکمت از طبیعی و الهی و ریاضی دست داشته‌ است.

     

  • +شاعری و سبک نظامی

    نسخهٔ خطی از خمسهٔ نظامی، اثر هنرمند ایرانی کمال ‌الدین بهزاد، مربوط به 1494 میلادی، که ماجرای معراج پیامبر اسلام را بازگو می‌کند.

    نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست. وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد. اگر چه داستان‌ سرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده لیکن تنها شاعری که تا پایان قرن ششم توانسته‌ است شعر تمثیلی را به حد اعلای تکامل برساند نظامی است.

    وی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع معانی و مضامین نو و دلپسند و تصویر جزئیات با نیروی تخیل و دقت در وصف مناظر و توصیف طبیعت و اشخاص و به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته‌ است.

    ضمناً بنا بر عادت اهل زمان از آوردن اصطلاحات علمی و لغات و ترکیبات عربی وافر و بسیاری از اصول و مبانی حکمت و عرفان و علوم عقلی به هیچ روی ابا نکرده و به همین سبب و با توجه به دقت فراوانی که در آوردن مضامین و گنجانیدن خیالات باریک در اشعار خود داشت، سخن او گاه بسیار دشوار و پیچیده شده‌ است. با این حال مهارت او در ایراد معانی مطبوع و قدرت او در تنظیم و ترتیب منظومه‌ها و داستان‌های خود باعث شد که آثار او بزودی مورد تقلید قرار گیرد.

    نظامی گرچه شاعری داستان سراست و بیشتر به داستان‌های عاشقانه و یا به قول خود وی به «هوسنامه» ها پرداخته ‌است، ولی او شاعری است حکیم و اندیشه‌ور، آشنا با فرهنگ و تاریخ ایران، که در پس قصه‌ها و هوسنامه‌هایش نکاتی عمیق نهفته‌ است، و به همین سبب است که او چند بار از خوانندگان مثنوی‌هایش خواسته ‌است تا رازها و رمزهای موجود در شعر او را نیز کشف کنند، از جمله در این دو بیت در هفت پیکر:

                                 هر چه در نظم او ز نیک و بد است             همه رمز و اشارت خرد است

                                 هر یک افسانه‌ای جداگانه                        خانهٔ گنج شد نه افسانه

    اشعار نظامی گنجوی با سرچشمه فرهنگ ایرانی او، ایران پیشااسلامی و پسااسلامی را وحدت می‌بخشد.

     

  • +هم دوره ای ها و همكاران

    نظامی در زمان حیات خود از دوستی و همراهی افراد زیادی برخوردار بود. وی با اكثر معاصران خود روابط حسنه ای داشت. از جمله شاعران معاصر او، خاقانی و عوفی می باشند. گویند كه نظامی به آنها ارادت خاص داشته و حتی در مرگ خاقانی، مرثیه ای سروده است.

     

  • +نظامی گنجوی و پیشینیان

    پاره‌ای از داستانهای نظامی در شاهنامه نیز آمده‌ است، ولی نظامی از لحاظ سبک و سخنوری از فخرالدین اسعد گرگانی نیز بهره برده‌ است.

    او در کتابهای خسرو و شیرین و لیلی و مجنون و اسکندرنامه و هفت پیکر از فردوسی و شاهنامه نام می‌آورد. برای نمونه در اسکندرنامه فردوسی را سخنگوی پیشینه دانای توس می‌خواند.

    از آن خسروی می‌ که در جام اوست              شرف نامهی خسروان نام اوست

    سخنگوی پیشینه دانای توس                       که آراست روی سخن چون عروس

    در آن نامه کان گوهر سفته راند                   بسی گفتنیهای ناگفته ماند

    اگر هر چه بشنیدی از باستان                      بگفتی دراز آمدی داستان

    نگفت آنچه رغب پذیرش نبود                      همان گفت کز وی گزیرش نبود

    همچنین برخی از ابیات نظامی با شاهنامه تطبیق دارد:

    فردوسی:

    چنان دان که شاهی و پیغمبری               دو گوهر بود در یک انگشتری

    نظامی:

    نزد خرد شاهی و پیغمبری                   چو دو نگین است در انگشتری

    فردوسی:

    جهان را بلندی و پستی تویی                ندانم چی ای هر چه هستی تویی

    نظامی:

    همه نیستند آنچه هستی تویی                 پناه بلندی و پستی تویی

     

  • +آثار نظامی

    اثر معروف و شاهکار بی‌مانند نظامی، خمسه یا پنج گنج است که در قلمرو داستان‌های غنایی امتیاز بسیار دارد و او را باید پیشوای این‌ گونه شعر در ادب فارسی دانست. خمسه یا پنج گنج نظامی شامل پنج مثنوی است:

    مخزن الاسرار، در بحر سریع، در حدود 2260 بیت مشتمل بر 20 مقاله در اخلاق و مواعظ و حکمت. در حدود سال 570 به اتمام رسیده‌ است.

    خسرو و شیرین، در بحر هزج مسدس مقصور و محذوف، در 6500 بیت، که به سال 576 ق، نظمش پایان گرفته‌ است.

    لیلی و مجنون، در بحر هزج مسدس اخرب مقبوض مقصور و محذوف، در 4700 بیت. نظم این مثنوی به سال 588 هجری به پایان رسیده ‌است.

    هفت پیکر (که آن را بهرام‌ نامه و هفت گنبد نیز خوانده‌اند)، در بحر خفیف مسدس مخبون مقصور و محذوف، در 5136 بیت، در سرگذشت افسانه‌ای بهرام گور.

    اسکندرنامه، در بحر متقارب مثمن مقصور و محذوف، در 10500 بیت، مشتمل بر دو بخش شرفنامه و اقبالنامه که در حوالی سال 600 به اتمام رسیده‌ است.

     

  • +برجستگیها و ویژگیهای شعر نظامی

    تشبیهات و توضیحات او، زیبا و هنرمندانه و بسیار خیال انگیزند.

    در تصویر جزئیات طبیعت و حالات، بسیار تواناست.

    انتخاب الفاظ و کلمات مناسب که نتیجه آشکار آن، موسیقی شعر اوست.

    ایجاد ترکیبات خاص و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند.

    تازگی معانی و ابداع ترکیبات تازه که در شعر نظامی به وفور یافت میشود، کلام وی را گاهی دچار ابهام میکند، علاوه بر اینها کثرت «لغات عربی» و «اصطلاحات علوم» و «اصول و مبانی فلسفه و معارف اسلامی» سخن این شاعر را دشوار و پیچیده کرده است.

     

  • +تلاش در جعل هویت نظامی

    یکی از پژوهشگران جمهوری آذربایجان بیتی را به نظامی منسوب کرد که از دید فنی (قافیه) نادرست است (گرگ با ترک قافیه نمی شود و ایراد ادبی دارد) و در هیچ نسخهٔ خطی وجود ندارد. همچنین در ادبیات پارسی و فرهنگ ایرانی همواره گرگ جانوری خونخوار و دَدمنش به شمار آمده‌ است. بیت جعلی مورد نظر(که بدون هیچ بیت پیشین و پسین جعل شده‌ است) چنین است.

    پدر بر پدر، مر مرا ترک بود                 به فرزانگی هر یکی گرگ بود

    نظامی در ابیات راستینش نیز گرگ را حیوانی نادان و وحشی معرفی می‌کند و آن را کمتر از شیر و روبه می‌داند:

    ز آن بر گرگ روبه راست شاهی                           که روبه دام بیند گرگ ماهی

    یا:

    به وقت زندگی رنجور حالیم                   که با گرگان وحشی در جوالیم

    یا:

    پیامت بزرگست و نامت بزرگ                               نهفته مکن شیر در چرم گرگ

    یا:

    روباه ز گرگ بهره زان برد                    کین رای بزرگ دارد آن خرد

    با وجود اینکه تمامی آثار نظامی گنجوی پارسی هست، قوم‌ گرایان پانترکیست دیوان یک شاعر دیگر به نام نظامی قونوی (از دوران حکومت عثمانی) را به نظامی گنجوی منسوب می‌کنند.

    جمهوری آذربایجان سالیانی هست که در رابطه با تحریف نظامی گنجوی ادعاهای غیرعلمی مطرح میکند. جمهوری آذربایجان با نصب مجسمه او در میدانهای مختلف جهان، آن را شاعر آذربایجانی و غیرایرانی معرفی کند. پروفسور پائولا اورساتی (Paola Orsatti)، استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه ساپینتزای (Sapienza) شهر رُم، نصب مجمسه نظامی در رم را یک تحریف تاریخی میداند: "اما پرده‌ برداری از مجسمه‌ای از نظامی گنجوی در شهر رُم با عنوان «شاعر آذربایجانی» باید ما را به خود بیاورد تا در برابر چنین تحریف‌هایی واکنش نشان دهیم". و همچنین استاد ایوان میخالویچ استبلین – کامنسکی، پروفسور و رئیس بخش شرقشناسی دانشگاه سینت پیتسربورگ در رابطه با مجسمه نظامی در یکی از میدانهای آن شهر و تحریف تاریخ میگوید: "برای نمونه ادعا آنها یک مجسمه در میدان کمنوستورسک نصب کردند و او را "شاعر بزرگ آذربایجانی" نامیدند. در حالیکه نظامی گنجوی حتی ترکی صحبت نمی‌کرد. آنها میگویند چون در سرزمین امروزی به نام جمهوری آذربایجان زندگی میکرد. اما نظامی تمامی آثارش به فارسیست".

     

  • +آرا و گرایشهای خاص

    نظامی بغیر از شاعری و سخنوری در علوم عقلی بویژه در فلسفه، منطق، ریاضیات و نجوم سرآمد بود. او در علوم نقلی نیز همانند اخبار، قرآن، فقه، احادیث تبحر و مهارت كامل داشته است. اشعار نظامی در توحید و استدلال بر یگانگی خداوند و رد بر طبیعیون و اهریون می باشد. كه در مثنویهای پنجگانه او با استدلالهای گوناگون و تعبیرات مختلف آمده است، قدرت بیان و برهان و وفور و كثرت اطلاع او در این زمینه از شهرت بسیاری برخوردار است. نظامی معتقد بود كه بدون فراگرفتن دانش و تنها با تكیه بر فكر و قریحه نمی توان به پایگاه بلندی رسید. هرچند كه پیوند او با مكتبهای صوفیان به درستی روشن نیست، اما از سخن و شعر او بر می آید كه انسانی وارسته و به دور از وابستگی بوده است. وی بویژه از پیوستن به دربارها و ارباب دولت پرهیز داشته است. نظامی هیچگاه در مدح مبالغه ننمود و برای جلب نظر حكمرانان، شعر نساخت او بخصوص در اواخر عمر گوشه گیر و آزاده زیست و گردن در پیشگاه امر فرود نیاورد. نظامی آنچه از قول حكما و فلاسفه یونان، درباره چگونگی آفرینش و نخستین آفریده بیان می كند موافق عقیده و مذهب فلاسفه است. ولی آنچه را بعنوان گفته و رای خود اظهار می دارد، موافق عقیده حكما و دانشمندان اسلامی است كه نخستین آفریده را عقل می دانند.

     

  • +درگذشت

    او سفر کوتاهی به دعوت قزل ارسلان (581-587) به یکی از نواحی نزدیک گنجه کرد، او در گنجه باقی ماند تا در سال 602 در همین شهر در سن شصت و سه سالگی درگذشت و به خاک سپرده شد. بعضی درگذشت او را بین سالهای 599 تا 602 و عمرش را شصت و سه سال و شش ماه نوشته‌اند.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر