میرزا صادق آقا تبریزی

 

آیت اللّه میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی معروف به میرزا صادق آقا، ادیب اصولی و عالم مجاهد ایران در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری و از فقهای امامی مبارز آذربایجان در عصر مشروطه است.

 


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    آیت اللّه میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی معروف به "میرزا صادق آقا"، در حدود سال 1273 قمری در شهر "تبریز" در خانواده ای روحانی متولد شد. ایشان تحصیلات ابتدایى را در شهر "تبریز" به پایان رسانید و در 19 سالگی به همراه برادر بزرگترشان به "نجف" اشرف مهاجرت کرد و 24 سال در آنجا ماند.
    آیت اللّه میرزا صادق آقا، در "نجف" از محضر اساتیدی چون "شیخ حسین فاضل اردکانی"، "ملا محمد فاضل ایروانی"، "محمد فاضل شرابیانی" و ... استفاده نمود. در سال 1312 قمری به "تهران" آمد و پس از آن در زادگاه خود اقامت گزید.

    آیت اللّه میرزا صادق آقا، از بنیانگذاران نهضت اسلامی بر علیه زَنادقه و بی‏ دینی و سیاست‏های ضد اسلامی در کشورهای اسلامی بود. ایشان علنا با مشروطه‏ غیر مشروعه مخالفت کرده و در راه مبارزه با استبداد رضا خانی، به "کردستان" تبعید گشت. به گفته‏ "علامه امینی"، ایشان یکی از چهره ‏های درخشان تشیع بودند.
    این عالم ربانی سرانجام به دنبال کسالت ذات الریه در شب جمعه 6 ذی‏ القعده سال 1351 قمری در 78 سالگی در شهر مقدس "قم" از دنیا رحلت کرد. از این فقیه بزرگ بیش از 12 اثر بر جای مانده که تعدادی از آن‏ها عبارتند از: المَقالات الغَریه فی مباحث الالفاظ، رساله فی المُشتَقَّات، رساله‏ مُختَصَره و الفوائد فی مسائل المُتِفَرِّقَه الفقهیه.

     

  • +نسب و خاندان

    نیای آیت اللّه میرزا صادق آقا، مرحوم "میرزا محمد علی قره داغی"، بزرگ خاندان، از رجال عصر ناصری، دانشمند و صاحب اثر بود، پسر او "آقا میرزا محمد" معروف به "بالا مجتهد" (مجتهد کوچک) نیز مردی دانشمند، فرهیخته، دارای فرزندان متعدد و هر کدام دارای وجهه دینی و اجتماعی بودند. اما آیت الله آقا میرزا صادق تبریزی فرزند ایشان، در این میان، خوش درخشیده و سرآمد همگان گشت.

     

  • +مدارج تحصیلی و اساتید

    آیت اللّه میرزا صادق آقا، در اوان نوجوانی وارد مدرسه علوم دینی گردید و تحصیلات ابتدایی شامل آشنایی با ادبیات، قرآن و سطح ابتدایی فقه و اصول را فرا گرفت و 18 سال از عمرش در این سامان سپری شد. ایشان در سال 1288 ه .ق، بعد از تحصیلات مقدماتی در تبریز، همراه برادر بزرگ خود، "حاجی میرزا محسن آقا مجتهد" به حوزه علمیه "نجف" هجرت کرد و مدت اقامت او در این شهر 24 سال طول کشید. این مدت پربارترین دوره زندگی این عالم فرزانه بشمار رفته و شخصیت علمی و معنوی آیت الله آقا میرزا صادق در این دوره از تاریخ زندگی اش شکل گرفت و به قله اجتهاد دست یافت.

    اساتید
    اساتیدى که آیت الله میرزا صادق تبریزى در دوره هاى مختلف تحصیل از آن‌ها بهره برده عبارتند از آیات بزرگوار:
    -شیخ حسین اردکانى (متوفى 1305 هـ.ق)
    -ملا محمد فاضل ایروانى (متوفى 1306 هـ.ق)
    -محمد فاضل شربیانى (متوفى 1322 هـ.ق)
    -محمد حسن مامقانى (متوفى 1323 هـ.ق)
    -شیخ هادى تهرانى (متوفى 1323 هـ.ق)
     

  • +تکیه بر کرسی تدریس و افتا

    آیت الله آقا میرزا صادق آقا، پس از وصول به قله بلند اجتهاد و فقاهت، طی 24 سال اقامت در اعتاب مقدسه، خود صاحب کرسی تدریس و افادت شده و به افاضه پرداخت. از جمله شاگردان وی "محمدعلی مدرّس" مؤلف "ریحانه الادب" و "میرزا قاسم گَرگَری" بودند.
    ایشان سرانجام، در سال 1312 ه.ق، به زادگاهش "تبریز" بازگشت و در آنجا به تدریس خارج فقه و اصول و امامت و رتق و فتق امور مرجعیت دینی و هدایتی جامعه مسلمان اشتغال ورزید.
     

  • +ورود به عرصه مبارزات سیاسی

    مشی سیاسی آیت الله میرزا صادق مجتهد، بیانگر این واقعیت است که همواره علمای عامل در عرصه‌های مختلف دینی، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی ابراز نظر نموده‌اند و جامعیت اسلام را به اثبات رسانیده‌اند.

    دوران مشروطه
    آیت الله تبریزی در دو مرحله به مبارزه سیاسی پرداخته‌اند، نخست در واقعه مشروطیت قدم به میدان مبارزه گذاشتند و در بدو امر همچون علمای دیگر مانند "شیخ فضل الله نوری" با حُسن ظنی که به این حرکت داشتند به حمایت از آن پرداختند اما با روشن شدن ماهیت استعماری این حرکت ایشان به همراه سایر علمای تبریز به جبهه اسلامیه پیوستند و به مبارزه با مشروطه خواهان تبریز پرداختند.
    ایراد ایشان به مشروطه این بود که قید مشروطه حکومت را به چه چیزی مشروط می ‌کند، به اسلام یا قیدی دیگر؛ صداقت ایشان در مشی سیاسی آنگاه آشکار شد که ایشان با ملاحظه برخی انحرافات در جبهه اسلامیه همکاری خود را با آنها نیز قطع نموده و عملا با هیچ کدام از طرف‌های درگیر همکاری ننمود و تا پایان غائله عزلت گزید.

    دوره پهلوی اول
    مرحله دوم مبارزات آیت الله میرزا صادق مجتهد با ظهور حکومت منحوس پهلوی آغاز شد که در جریان قلع و قمع حوزه هاى علمیه و دستگیرى و کشاندن طلاب علوم دینى به پادگان‌ ها و از طرفى جریان کشف حجاب که عملاً با حضور خانواده رضاخان در مجامع عمومى بدون حجاب از سال 1307 آغاز گردید و بالاخره چند سال طول نکشید که به طور رسمى در همه ایران اجرا گردید.
    مراجع و عالمان بزرگ دینى به پاسدارى از این ارزش اسلامى برخاسته و مبارزه اى گسترده با دولت را آغاز کردند و آیت الله تبریزی با شناخت صحیح نسبت به شخصیت رضا شاه و مأموریت او برای اجرای برنامه‌های استعمار در ایران، علنا به مخالفت با او پرداخت و در موارد مختلف با برنامه‌های رضا شاه مبارزه کرد.
    صاحب "آثار الحجه" از حوادث مهم حوزه علمیه قم ورود حضرت آیت الله حاج میرزا صادق تبریزی به حوزه علمیه قم و فوت آن بزرگوار را در آن مرکز علمی پنجمین حادثه بزرگ حوزه به شمار می‌آورد.

    جریان تبعید
    آیت الله میرزا صادق آقا در تبریز به عنوان مجاهد پیشرو در مبارزه با دین ستیزى "رضا خان" مردم "آذربایجان" را رهبرى کرد. وى پس از شنیدن وقایع دردناک هجوم به مدارس علمى در حوزه علمیه قم و دستگیرى طلاب و با علنى شدن تبلیغات ضد اسلامى "رضا خان" در"تبریز" دولت رضاخانى را به باد انتقاد گرفت و از رفتار و عوامل حکومت، اظهار انزجار و اعلام خطر نمود تا اینکه به دلیل مخالفت ایشان با مصوبه خدمت اجباری به دستور رضا شاه ایشان را دستگیر و به "کردستان" تبعید کردند.
    در برخى منابع چون کتاب "علماء معاصرین" این گونه آمده، در استقبال اهالی سنندج از آیت الله میرزا صادق آقا، "شیخ شکر الله" امام جمعه این شهر اظهار داشت اگر ذبح فرزند شرعی بود من یکی از فرزندانم را در مقدم شما ذبح می ‌نمودم؛ ایشان پس از 20 روز اقامت در "سنندج"، به "قم" تبعید و تا پایان عمر همان جا ماند.
    حضرت امام خمینی(ره) در رابطه با تبعید آن بزرگوار می‌ فرمایند: "... علمای تبریز را دو نفر شخصی که در رأس بود از آنجا گرفتند و بردند گمانم این است که در سقز آنجا مدتی تبعید بودند و بعد هم که اجازه رفتن را دادند و مرحوم حاج میرزا صادق آقا که شخص اول آن وقت تبریز بود و در قم ماند و در همین جا هم ماندگار شد و دیگر نرفت، آنجا می‌رفت هم کاری نمی‌توانست بکند."

     

  • +شخصیت علمی، فقهی و اجتماعی میرزا صادق آقا

    آیت الله میرزا صادق آقا، در فقاهت و اجتهاد و قدرت اندیشه و خرد وزی، به درجه ای رسیده بود که حتی در مبانی حقوق، از او به عنوان صاحب نظر برتر یاد شده و افکار بلندش در مقایسه با تفکرات و آراء پیشروترین حقوق دانان فرانسه، برتر شناخته شده است و بدین روی، می بینیم او در میان استادان دانشگاهی غیرحوزوی نیز مقبولیت علمی داشت.
    ایشان علاوه بر پارسایی و دانش وسیعش، عالم به زمان و فقیهی سیاسی- مذهبی بوده که در عصر سلطنت مشروطه پهلوی و پیش تر در دوران سلطنت استبدادی قاجار، در صحنه سیاست و اجتماع حضور داشته و همواره با دانش سرشار و آگاهی جهانی از ارزش ها، مرزبانی کرد.
    از مجموع نوشته های تراجم نگاران و گزارشگران تاریخ مشروطه، چه موافق و چه مخالف، برمی آید که او دارای وجهه مردمی و انسانی محبوب بوده، اگرچه گاهی با کلمه های موهن و عبارت های گزنده، او را منفی باف و گوشه گیر قلمداد کرده اند؛ همچنان که برخی قلم به دستان عصر ستم شاهی پهلوی احیانا از روی ترس و وحشت و تحت حاکمیت جور و اختناق و فقدان آزادی، و عده ای از روی تملق و چاپلوسی و خود شیرینی، او را بایکوت کرده، نام و نشان و خدمات او را از دائره المعارف ها و فرهنگ نامه ها حذف نموده و برخی هم مغرضانه درباره اش نکاتی نوشته اند.
    حتی برخی تجدد گرایان افراطی و غرب زده های هویت باخته، که در زمان پهلوی ها، تحرک و جولان بیشتری داشتند، وجود او را برنتافتند و به نوعی تحجر و جمود متهم ساختند که اسناد موجود، جملگی گواه نادرستی چنان انگاره هایی بود.
    "مهدی مجتهدی"، محبوبیت آیت الله آقا میرزا صادق آقا را در میان مردم، در گریز از "کارهای مثبت" و عدم همکاری با دولت قلمداد کرد. اما داوری در چنین امری، با مطالعه تاریخ قبل و بعد از مشروطه و بررسی اوضاع پیش آمده دینی عصر پهلوی، چندان مشکل نیست.

    خدمتگزار جامعه دینی
    آیت الله میرزا صادق آقا، در عرصه هاى مختلف زندگى پیشتاز بوده و عمر خویش را در خدمت به جامعه دینى سپرى ساخت. او همان گونه به سرنوشت جامعه مى اندیشید، دغدغه رشد و تعالى امت اسلامى را داشت و همچنین سخت نگران اوضاع اسفبار اقتصادى و فقر و بدختى مردم زمان خویش بود.
    او یکه و تنها براى سامان دادن به وضع مردم در زمینه هاى مختلف قامت قیام بست. در شهر تبریز معروف است که مى گویند خانه آیت الله آقا میرزا صادق به روى همه باز و پناهگاهى براى فقرا و نیازمندان و پایگاهى براى دردمندان و اندیشه ‌وران که به دین و مصالح مسلمین مى اندیشیدند و دیوانى براى حل مشکلات مردم بود.
    در زندگى آیت الله میرزا صادق آقا، دو ویژگى بسیار برجسته وجود داشته، نخست این که ایشان بسیار سخت کوش و در اهداف دینى خویش استوار بودند، دوم عشق و علاقه ایشان به مردم و به عباراتى وجهه مردمى ایشان بود.

     

  • +ویژگی های بارز میرزا صادق آقا تبریزى از نگاه بزرگان

    از نظر "علامه عبدالحسین امینی"، او از چهره های درخشان تشیع و از پیشوایان مبرز و مرجع تقلید در آذربایجان بود و سال های دراز، زعامت دینی بر عهده داشت و جز تدبیر در امور، عدالت در قضا و داوری، ثبات و استواری رأی و ثقافت و فرهنگ و اصلاحگری، چیزی دیگر در برنامه او نیست.
    او نسبت به رخدادهای ناگوار روزگار، بی اعتنا و در مصایب و دگرگونی های عصر، بردبار و در مبارزه با کفر و الحاد، دمی نمی آسود. او فراخوان به اسلام، پرچمدار اصلاح و دارای بیان نافذ و پندهای حکمت آموز بود.
    به نوشته "مخبرالسلطنه"، در حل مشکل مالی ارامنه اردوباد، که به تبریز آمده بودند، مواعظ گیرا و سخنان برانگیزاننده او، که عاطفه ها و احساسات را برانگیخته، مؤثر افتاد و پول هنگفتی فراهم آمد و بدان وسیله، کارسازی شد، به گونه ای که از عهده دولت، چنان کاری برنمی آمد.
    از دید مرحوم "ثقه الاسلام تبریزی"، او فقیهی اصولی، محققی فرزانه، مردی زاهد، عابد، کم حرف و مایل به انزوا و دارای تألیفات نیکو بود.
    "کاظمینی" او را از مراجع امامیه در عصر خود می داند که دامنه نفوذ و ریاستش بسیار گسترده بوده و در انقلاب مشهور (جریان کشف حجاب)، که در آذربایجان رخ داد، دولت او را از وطنش تبعید و از زادگاهش دور کرد.
    از نظرگاه "مهدی مجتهدی"، آقا میرزا صادق آقا از چهره های قابل مطالعه آذربایجان در عصر مشروطیت است. وی بر حوزه روحانیت آذربایجان، تأثیر فراوان گذارد.
    همچنین در "احسن الودیعه" آمده است: آقا میرزا صادق یکى از علماى بزرگ ایران و از جمله مراجع تقلید شیعه امامیه در عصر حاضر است که صاحب ریاست عامه و مرجعیت تام است و حکومت ایران به دنبال انقلابى که در شهر تبریز رخ داد وى را به برخى بلاد تبعید نمود.
    "سید حسن امین" نیز از او به بزرگى یاد کرده، مى نویسد: او فقیهى بود مجتهد، مرجع تقلیدى محبوب، انسانى زیباروى و نیکو معاشرت بود، واعظ و سخنورى داراى صعه صدر و قریحه شعر بود.

    توصیف شخصیت اخلاقی  و تربیتی
    به نوشته "محمد مجتهدى"، آیت الله حاج میرزا صادق آقا پس از رحلت "حاجى میرزا حسن مجتهد"، از حیث نفوذ و وجه در درجه اول واقع شد. چنانچه در شب عید فطر مردم از نصف شب به مسجد او مى رفتند و براى خود جا مى گرفتند و بعضى مردم جاى خود را به قیمت گران به اعیان و اشراف مى فروختند.
    "ملا على خیابانى" نیز که محضر این بزرگوار را درک کرده، مى نویسد: چنان صاحب حزم (هوشیار) بود که کسى نمى توانست در امرى به ایشان دخالت و غلبه بنماید و نطق نمى کرد مگر به چیزى که نفع ببخشد براى مردم در دین و دنیاى ایشان...
    همچنین "آقا بزرگ تهرانى" مى نویسد: او وجود خویش را وقف تدریس، نشر احکام و سودرسانى و رفع نیاز نیازمندان و مبارزه با بدعت ها، بى‌دینى ها و پاسدارى از مقدسات دین و جهان اسلام کرد. و در این راه با سختى ها و مرارت‌هاى زیادى روبرو گردید و تحمل کرد که کوه تحمل آن را نداشت.

     

  • +آثار و تالیفات

    هر چند آیت الله میرزا صادق آقا پس از فراقت از تحصیل در رأس امور دینى مردم و مرجعیت، عملا اوقاتش صرف تبلیغ و ترویج احکام دینى اسلام سپرى مى گشت لکن اشتغال به این گونه امور وى را از تدریس، تحقیق و تألیف بازنگذاشت و ایشان توانست در کنار این فعالیت همچنان به کار علمى خویش ادامه دهد. کتب و آثار ارزشمند ایشان در دو بخش فقه و اصول در دسترس است.


    آثار فقهی
    -شرح تبصره علامه حلى
    - رساله شرایط عوضین
    -رساله در ربا
    -حاشیه بر وسیله النجاه
    -رساله موسوم به فواید در مسائل متفرقه فقه
    -واجبات احکام


    آثار اصولی
    -رساله الغریه در مباحث الفاظ
    -مباحث مشتقات


    آیت الله میرزا صادق آقا، همچنین در زمینه مسائل دیگر نیز آثارى داشته و نظرات بسیار عمیق و قابل توجهى نیز در مسائل حقوق و داد و ستد ارائه کرد. همچنین صاحب الذریعه مى نویسد: جمعى کثیر، از حوزه درس او فارغ التحصیل شده اند که در میان آنان برخى امروزه صاحب وجاهت و مکانت علمى هستند و اصولاً آقا میرزا صادق آقا خود را وقف سودرسانى تدریس و نشر احکام اسلامى کرد.

     

  • +وفات

    آیت الله میرزا صادق آقا تبریزی سرانجام به دنبال کسالت ذات الریه در شب جمعه ششم ذی‏ القعده سال 1351 قمری در 78 سالگی در شهر مقدس قم از دنیا رحلت کرد و "آیت الله شیخ ابوالقاسم کبیر" بر بدن او نماز خواند. پیکر این عالم بزرگ را به حرم حضرت معصومه(س) منتقل و به هنگام حفر قبر، قبر آماده‏ ای پیدا شده و مردم را به تعجب واداشت.
    به نوشته صاحب "علماء معاصرین" مراسم تشییع در روز جمعه انجام گرفت و مردم زیادى در آن حضور یافتند. آیت الله حائرى یزدى در قم و سایر بزرگان در شهرهاى دیگر نیز براى او مجلس ختم برگزار کردند وى همچنین به ازدحام جمعیت و خوف حکومت از این ازدحام که منتهى به تعطیلى برخى مجالس شده است. اشاره مى کنند.

     

  • +میرزا صادق آقا تبریزی و انتظاریون

    "انتظاریون" یا "امام زمان چیها" پیروان آیت الله میرزا صادق مجتهد تبریزی هستند؛ گفته شده که مردم آذربایجان به واسطه مقام علمی و صداقت و معنویت میرزا صادق آقا، شیفته وی شدند به طوری که حتی پس از رحلت آن عالم وارسته بسیاری از مقلدین وی بر تقلید وی باقی ماندند و چنان یاد و خاطره و افکار وی را زنده نگاه داشتند که نسلهای بعدی هم به پیروی از او همت گماشتند.
    انتظاریون تا قبل از انقلاب اسلامی عموماً در تبریز و برخی روستاهای اطراف آن سکونت داشتند، اما پس از انقلاب در صدد برآمدند از جهت حفظ هر چه بهتر دینشان مکان بهتر و مناسب دیگری پیدا کنند پس از مطالعاتی که انجام دادند به این نتیجه رسیدند که بهترین جا برای مهاجرت منطقه "طالقان" می‌باشد چرا که صبغه شیعه گری آن نسبت به بسیاری مناطق دیگر ایران بیشتر است و همچنین از مردمی بسیار متدین برخوردار است و دیگر عامل بسیار مهم اهمیت "طالقان" در احادیث عصر ظهور می ‌باشد که با توجه به اهمیت مبحث انتظار و فرج در بین آنان، یکی از مهمترین ویژگیهای طالقان در نزد ایشان است.
    آنها پس از مهاجرت به "طالقان" در بخش مرکزی آن به نام شهرک محله‌ ای را انتخاب نموده و شروع به ساخت و ساز نمودند که امروزه آن را محله "انتظاریون" می ‌نامند.

    اشکالات وارده بر پیروان انتظاریون
    در هرحال نمی توان انتظاریون را فرقه یا نحله ‌ای جدا شده از متن تشیع دانست، اما با وجود تمام محسناتی که دارند، اشکالاتی هم بر آنها وارد است که به برخی از این اشکالات اشاره می ‌کنیم:

    اول آنکه یکی از افتخارات بزرگ شیعه تقلید از مرجع زنده و حاضر است و تقلید انتظاریون از میرزا صادق تبریزی که سالها پیش فوت نموده‌اند مخالف با حکم فقهاء می ‌باشد.
    دوّم اینکه مذهب تشیع شدیداً از تحجر و واپس زدگی نهی می ‌کند چرا که تحجر با روح تشیع سازگار نیست.
    سوّمین اشکال که بسیار اساسی است فاصله گرفتن از متن تشیع است و هیچ بهانه ‌ای نمی ‌تواند مستمسک جدایی گروهی از عموم شیعه گردد، چه آنکه در آن صورت همین قلیل هدایت یافتگان عالم که شیعه می ‌نامیم تکه تکه شده و دچار تفرقه می ‌گردد و هیچ حکمتی بالاتر از حکمت جلوگیری از تفرقه میان مؤمنین نمی‌ باشد.
    خلاصه كلام اینكه حضرت آیت الله میرزا صادق مجتهد تبریزی دارای مقام شامخی است و از علمای عامل محسوب می‌گردد، پیروان وی شیعه اثنی عشریه هستند و تابع شریعت اسلام و هیچ بدعت و انحراف بزرگی که موجب جدایی ایشان از تشیع باشد وجود ندارد اما اشکالاتی که بر آنها وارد است از جمله تحجر و فاصله گرفتن از متن تشیع، هر چند ممکن است این انزوای آنها از تجملات دنیایی قابل توجیه باشد چون به عنوان مکتب و مذهب مطرح نیست، بلکه به زندگی شخصی آنان ارتباط پیدا می ‌کند.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر