محمد علی اسلامی ندوشن

 

محمد علی اسلامی ندوشن، با نام مستعار "م. دیده ور"، شاعر، مترجم، منتقد، نویسنده و پژوهشگر توانا و برجسته‌ معاصر است که تأسیس فرهنگ‌سرای فردوسی و انتشار فصل‌نامهٔ هستی از اقدامات او در زمینهٔ اعتلای فرهنگ و ادب فارسی می‌باشد.
 
 

امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    محمدعلی اسلامی ندوشن در سال 1304 در روستای کویری ندوشن در شهرستان صدوق از توابع استان یزد به دنیا آمد. وی تحصیلات مقدماتی و قسمتی از متوسطه را در یزد گذراند، آنگاه به تهران عزیمت کرده و دوره ی متوسطه را در آن شهر به پایان رسانید. وی توانست در سالهای بعد کارشناسی حقوق قضایی خود را از دانشگاه تهران دریافت نماید. سپس به منظور تکمیل تحصیلات رهسپار اروپا شد و مدت پنج سال در فرانسه و انگلستان به اندوخته های علمی خود افزود و به اخذ دکترا در همان رشته نائل آمد.
    دکتر اسلامی ندوشن، در شمار شاعران اندیشمند و نویسندگان توانا و برجسته ای است که از سال 1327 اشعارش در مجله سخن و برخی مجلات دیگر انتشار یافته است. محمدعلی اسلامی ندوشن برخی از آثار خود را با امضای مستعار «م. دیده ور» چاپ و منتشر ساخت. از جمله اقدامات او تأسیس "ایرانسرای فردوسی" و انتشار فصلنامه‌ "هستی" است. دکتر اسلامی ندوشن پس از بازنشستگی در ایرانسرای فردوسی به فعالیت خود ادامه داد. وی در مدت 50 سال بیش از 45 کتاب و صدها مقاله در باب فرهنگ و تاریخ ایران و ادبیات فارسی به رشتهٔ تحریر درآورده است.
     
  • +خانواده

    خانواده دکتر اسلامی ندوشن از جمله خانواده‌های با پیشه کشاورزی بودند. وی پدرش را در 9 سالگی از دست داد و با وجود اینکه خانواده ای با درآمد متوسط داشت، ناگزیر شد روی پای خویش بایستد.

    همسر محمد علی اسلامی ندوشن، دکتر"شیرین بیانی"، تاریخ‌نگار، پژوهشگر و مؤلف ایرانی است که حاصل ازدواج آنها دو فرزند پسر است.

     

  • +تحصیلات

    محمدعلی اسلامی ندوشن، در کودکی با کتاب‌هایی مانند: شاهنامه، مثنوی، بوستان و گلستان آشنا و به آن‌ها علاقه‌مند شد. او تحصیلات ابتدایی را در مدرسه "ناصرخسرو ندوشن"، سپس در مدرسه "خان" یزد و پس از آن در دبستان "دینیاری" گذراند و تا سوم متوسطه در دبیرستان "ایرانشهر" یزد درس خواند.
    وی برای ادامه تحصیل به تهران آمد و بقیه دوره متوسطه را در دبیرستان "البرز" به پایان رساند. دکتر اسلامی ندوشن در سال 1325 در دانشکده حقوق "دانشگاه تهران" پذیرفته شد و سه سال بعد با ترجمه «پیروزی آینده دموکراسی»، اثر "توماس"، موفق به دریافت مدرک کارشناسی شد.
    وی در سال 1329 به منظور تکمیل تحصیلات خود به فرانسه سفر کرد و مدت 4.5 سال در فرانسه و انگلستان تحصیل نمود. او با گذراندن پایان‌نامه دکترای خود به نام «کشور هند و کامنولث»، توانست دکترای حقوق بین‌الملل خود را از دانشکده حقوق دانشگاه سوربن فرانسه دریافت نماید.
    فعالیت‌های اسلامی ندوشن در دوران تحصیلاتش در اروپا، آشنایی با زبان فرانسه، انگلیسی، شرکت در سخنرانی‌های دانشگاه سوربن و  نوشتن چند داستان کوتاه و چند قطعه شعر و پایان‌نامه دکترایش، بود.
     
  • +از دادگستری تا تدریس

    دکتر اسلامی بعد از اخذ مدرک کارشناسی حقوق، در سال 1329 به شیراز رفت و در دادگستری مشغول به کار شد. اما 6 ماه جهت تکمیل تحصیلاتش عازم فرانسه شد.
    دکتر اسلامی بعد از اتمام تحصیلات و دریافت مدرک دکتری از فرانسه در آذرماه سال 1334 به ایران بازگشت و در شهریورماه 1335 مجدداً در دادگستری استخدام شد. او که هیچ‌گاه رضایت درونی از کار دادگستری نداشت، در سال 1343 از دادگستری خارج شد و به استخدام وزارت فرهنگ و آموزش عالی در آمد. اسلامی ندوشن در کنار ترجمه و تألیف، به تدریس حقوق و ادبیات در برخی دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های عالی از جمله: دانشگاه ملی، مدرسه عالی ادبیات، مدرسه عالی بازرگانی و مؤسسه علوم بانکی ‌پرداخت.
    وی در سال 1348 به دعوت "پروفسور فضل الله رضا" رئیس وقت دانشگاه تهران، برای همکاری با این دانشگاه دعوت شد و بر اساس تألیفاتی که در زمینه ادبیات منتشر کرده بود جزء هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران قرار گرفت. 
    او تدریس نقد ادبی و سخن سنجی، ادبیات تطبیقی، فردوسی و شاهنامه و شاهکارهای ادبیات جهان را در دانشکده ادبیات و نیز تدریس تاریخ تمدن و فرهنگ ایران را در دانشکده حقوق تا سال 1359 که به انتخاب خود از دانشگاه تهران بازنشسته شد برعهده داشت. وی  در سالهای بعد در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و در مقطع دکترای ادبیات به تدریس مکتب های ادبی جهان پرداخت.
     
  • +ورود به عرصه نویسندگی با سرودن شعر

    دکتر اسلامی ندوشن سرودن شعر را از 12 سالگی آغاز کرد. در پانزده سالگی اولین شعرش در مجله «گل‌های رنگارنگ»، چاپ یزد منتشر شد. از خردادماه سال 1325 برخی از اشعارش در "مجله سخن" و برخی از مجلات دیگر انتشار یافت و مورد توجه بسیاری قرار گرفت. او سپس شعر را کنار گذاشت و به نگارش نثر پرداخت.
    وی در کنار فعالیت های علمی و تحقیقی خود، از زبان شعر کمتر استفاده کرده است، اما آنچه از او چاپ و در دسترس قرار گرفته است، بسیار خوب و نمودار استعداد و ذوق سرشار و قریحت تابناک او در شعر می باشد. وی بیشتر اوقات خود را صرف در تحقیق آثار علمی و ادبی ایران و ترجمه ی آثار نویسندگان جهان کرده و آثارش در مجلات پیام نو، سخن، یغما، راهنمای کتاب و نگین چاپ شده است.
    او می‌گوید: «نوشتن، ‌استعداد یا نیازی است که در برخی اشخاص وجود دارد و به طور طبیعی این گرایش را پیدا می‌کنند که دست به قلم ببرند. برای شخص من، ظاهراً همین بود؛ چون در محیط خانوادگی من، کسی اهل قلم نبود، مگر این که مثلاً دایی‌ام با مثنوی سر و کار داشت و خاله‌ام با کلیات سعدی و بوستان و گلستان و ... آن هم به صورت تفننی. ولی این‌ها برای تشویق کسی کافی نیست. به هر حال یک چیز درونی و ژنتیکی باعث شد که من از همان کودکی به این موضوع علاقه پیدا کردم. کتاب ابتدایی ما در آن موقع "فراءالادب" نام داشت که مرحوم "عبدالعظیم غریب" نوشته بود. در این کتاب نوشته‌های پراکنده‌ فارسی آمده بود، که من دوست داشتم. همچنین از شاهنامه و سعدی هم مطالبی در آن وجود داشت. این مسائل باعث شد که گرایش من به نوشتن بیش‌تر شود».
     
  • +شاخصه‌های نثر اسلامی ندوشن

    اسلامی ندوشن در دوران جوانی و پیش از ورود به نثر، شعر می‌سرود. اما شعر را کنار گذاشته و به نثر تمایل پیدا می‌کند و ذوق، عواطف و تخیلات شاعرانه را در نثر به کار می‌گیرد.
    کتاب‌های وی سرشار از مفاهیم متعالی و زیبایی‌های زبانی است. در نوشته‌های او مضامین و موضوعات فراوانی دیده می‌شود؛ از جمله: ایران، شاهنامه، فردوسی، مولوی، حافظ، انسان، عشق، آزادی،‌ فرهنگ، تمدن، سنت، مدرنیته، شرق، غرب و … . وی این موضوعات را با شاخصه‌هایی چون: تیزبینی، بی‌طرفی، تواضع، دقت، صداقت، ایجاز، تطبیق و مقایسه، وسعت اندیشه، سلامت زبان، اطلاعات فراوان، شیوایی بیان و زیورهای ادبی می‌آراید و از تلفیق آن‌ها نثری ماندگار می‌آفریند.
     
  • +فعالیت‌های فرهنگی و هنری

    بیش‌ترین فعالیت‌های دکتر اسلامی ندوشن در زمینه نقد ادبی و ادبیات تطبیقی و نیز اجتماع و فرهنگ بود و هدف اصلی وی فراهم نمودن زمینه‌ای برای شکل‌گیری و ایجاد یک فرهنگ جهانی  است که از فرهنگ‌های زبده جهانی اقتباس شده باشد.
     
    تأسیس "ایرانسرای فردوسی"
    یکی از دغدغه‌ها و آرزوهای دکتر اسلامی ندوشن ایجاد بنایی در شأن و شکوه فردوسی بود؛ بنابراین به پیشنهاد وی، در سال 1377 "ایرانسرای فردوسی" بنیان نهاده شد. دیگر پایه‌گذاران این بنیاد فرهنگی عبارت بودند از: "احمد آرام"، "غلامحسین امیرخانی"، "عبدالحسین زرین کوب"، "محمدرضا شفیعی کدکنی" و "فریدون مشیری". 
    "ایرانسرای فردوسی" که مورد استقبال بسیاری قرار گرفت، توانست نظر مقامات رسمی را به اهمیت این موضوع جلب کند و چند سال بعد ایجاد "ستاد احیای توس" از جانب دولت اعلام گردید و آیین‌نامه آن در شهریور 1378 انتشار یافت. مهم‌ترین اهداف پروژه ستاد احیا توس، شناساندن فردوسی به جامعه و همچنین نشر اندیشه‌های انسانی، فرهنگی و حماسی او است.
     
    اهداف پژوهشی "ایرانسرای فردوسی"
    به نظر دکتر اسلامی ندوشن، ایرانسرای فردوسی در زمینه‌های پژوهشی می‌تواند کارهای بسیاری انجام دهد از جمله:
    پرداختن به ادب مردمی؛ یعنی گردآوری قصه‌ها، مثل‌ها، ترانه‌ها و لغات و اصطلاحات محلی.
    گردآوری کلمات زنده‌ای که بنا به علتی در زبان کنونی متروک مانده‌اند؛ اما در کشورهایی مانند پاکستان، هندوستان و…استفاده می‌شوند.
    ایجاد همکاری زبانی با دو کشور تاجیکستان و افغانستان که این امکان را فراهم می‌کند که تعدادی از لغات فراموش شده در زبان فارسی از نو بازگردانده شوند.
    بازیافت کلماتی که در متون گذشته جای داشتند، ولی از فارسی کنونی مهجور مانده‌اند و توانایی تجدید حیات را دارند.
     
    تأسیس فصلنامه "هستی"
    فصلنامه "هستی" وابسته به ایرانسرای فردوسی بوده که در زمینه تاریخ، فرهنگ و تمدن انتشار می‌یافت. صاحب امتیاز و مدیرمسئول این نشریه اسلامی ندوشن بود و افراد برجسته‌ای مانند "عبدالحسین زرین‌کوب"، "محمدرضا شفیعی کدکنی"، "شیرین بیانی" و "فتح الله مجتبایی" اعضاء هیئت مشاوران تحریریه آن را تشکیل می‌دادند. شماره نخست این فصلنامه در بهار 1372 منتشر شد و پس از سه سال به دلیل برخی مشکلات، چاپ آن به صورت موقت متوقف شد. در سال 1379 روند چاپ فصلنامه از نو به کار افتاد. آخرین شماره آن در سال 1385 چاپ گردید. دکتر اسلامی ندوشن درباره فصلنامه هستی می‌گوید:
    «ما در این چند ساله کوشیدیم که آنچه را در "هستی" انتشار می‌دهیم، در خور مبانی‌ای باشد که به آن‌ها پایبند بودیم، یعنی فرهنگ، تاریخ و تمدّن. اگر انتظار خود و خوانندگان خود را چنانکه باید برآورده نکرده باشیم، سبب عمده‌اش آن بود که از لحاظ دریافت مقاله تا اندازه‌ای در دورۀ "عسرت قلمی" به سر می‌برده‌ایم ...». 
     
  • +نویسندگان مورد توجه اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن می‌گوید: «به تدریج که شروع به خواندن کردم، مطالب نویسندگان مهم دنیا را مطالعه می‌نمودم، مانند شکسپیر، ویکتور هوگو و...، نویسنده‌های ایرانی هم بودند ولی ترجمه‌ها بیش‌تر بود. از نویسندگان ایرانی می‌توانم "صادق هدایت"، "علوی"، "محمد مسعود"،‌ "محمد حجازی" و "دشتی" را نام ببرم».
     
    دیدگاه اسلامی ندوشن در مورد "صادق هدایت" 
    اسلامى ندوشن مهم‌ترین چهره داستان‌نویسی ایران را صادق هدایت می‌داند و درباره او می‌گوید: «از آندره ژید سؤال کردند، مهم‌ترین شاعر فرانسه کیست؟ گفت: «افسوس: ویکتور هوگو» و من هم با افسوس باید بگویم هنوز هدایت». 
     
  • +سبک نویسندگی اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن در نوشتن آثارش، از شیوه‌ای استفاده نموده که منجر به ایجاد تناسبی معقول بین موضوع نوشته‌ها و سبک نویسندگی‌اش می‌شود. وی به منظور ایجاد این تناسب در آثاری که در زمینه نقد ادبی و ادبیات تطبیقی، فردوسی و شاهنامه و تاریخ نوشته، از زبان علمی بهره گرفته است.
    او در آثار مربوط به ایران، جامعه و فرهنگ، از نثری که بین زبان علمی و روزنامه‌ای در نوسان است استفاده نموده که می‌توان آن را به عنوان "نثر بینابین" به شمار آورد.
    در نوشتن داستان، سرگذشت و نمایش‌نامه، زبان داستانی را به‌کاربرده و در سفرنامه نیز از نثری که بتوان با عنوان "نثر سفرنامه نویسی اسلامی ندوشن" از آن یاد کرد، بهره برده است. سفرنامه‌های او که اغلب در حین سفر نوشته ‌شده‌اند، تلفیقی از زبان عامیانه و گزارش هستند.
    می‌توان گفت سبک نویسندگی اسلامی ندوشن ساده و روان است و اگر با توجه به تقسیم بندی‏های رایج در سبک‌شناسی، نامی برای آن مشخص کنیم عنوان "سبک والا" برای آن مناسب است. این سبک، سبک بسیاری از شاعران سنت‌گرا و نو پرداز می‌باشد، به خصوص نویسندگانی که کلامشان در عین سادگی، زیبا و آراسته نیز بوده است یعنی کسانی که سبک سهل و ممتنع داشته‌اند. سادگی ممکن است توأم با زیبایی و آرایش‌های طبیعی ادبی باشد؛ زیرا سادگی والا خود مهم‌ترین عنصر فصاحت است و نوشته‌های وی از این ویژگی‌ها برخوردارند.
    "محمد دهقانی" نویسنده، در مقاله‌ای با عنوان «نگرش و سبک ویژه اسلامی ندوشن در سرگذشت نامه او» می‌گوید: «یکی از ویژگی‌های نثر اسلامی ندوشن این است که مثل سعدی از الگوهای نحوی زبان عامیانه بهره می‌گیرد و به این ترتیب زبان ادبی را صمیمانه‌تر، نرم‌تر و دل‌نشین‌تر می‌کند».
     
  • +شاعران تحت تأثیر شاهنامه فردوسی از نگاه اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن می‌گوید: «ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، تاریخی و روانی در شاهنامه وجود دارد؛ به طوری که ایران را به دو قسمت قبل و بعد از شاهنامه می‌توان تقسیم کرد. اگر شاهنامه نبود آن‌ها هم نبودند و آثار این شاعران تحت تأثیر شاهنامه بود». اسلامی ندوشن همچنین از برخی شاعران تحت تأثیر شاهنامه و فردوسی نام می‌برد:
     
    خیام
    «خیام همین مقدار کمی که رباعی گفته کاملاً تحت تأثیر فردوسی بوده، چرا که مضامینش بارها در شاهنامه تکرار شده و آن مسأله گذشت عمر و غنیمت شمردن آن را خیام از فردوسی گرفته است. علتش هم این است که فردوسی سرگذشت کسانی را می‌سراید که سرگذشت‌شان مایه عبرت است». 
     
    نظامی و فخر گرگانی 
    «اگر نظامی و فخر گرگانی جرأت کردند داستان‌های قبل از اسلام را مورد توجه قرار دهند برای این بود که سرمشقشان شاهنامه بود. شباهت‌های بسیاری بین "ویس و رامین" و شاهنامه از لحاظ مقدمه و ستایش پروردگار وجود دارد و علتش هم این است که منبع هر دو قبل از اسلام است». 
     
    ناصرخسرو
    «شباهت بین شاهنامه و آثار ناصرخسرو در خرد است؛ شاهنامه را باید خردنامه نام گذاشت و بارها فردوسی در آن تأکید می‌کند که بر اساس خرد باید زندگی کنیم...
    تفاوت این دو در خرد ناب است؛ مدنظر فردوسی از خرد، خرد ناب و خالص است اما ناصرخسرو یک فرد مذهبی است؛ یعنی آمده مذهب دوره سلجوقی را که سنی است کنار گذاشته و به شیعه اسلامی پرداخته، اما شیعه اسماعیلی، ناصرخسرو را پایبند کرده، به طوری که او حجت این مذهب است. یعنی برای این مذهب تبلیغ می‌کند. دولت وقت هم با او مخالفت کرد، ولی او بر سر این مذهب اصرار داشت و از این رو خرد او یک خرد پایبند است».
     
    سعدی شیرازی
    «بوستان به تقلید از شاهنامه و به همان لحن بحر گفته شد؛ در واقع بوستان خردنامه بعد از اسلام است و سعدی می‌خواهد یک شاهنامه و خردنامه دیگری خلق کند. علاوه بر این او در جای جای بوستان از فردوسی یاد می‌کند و قهرمانان شاهنامه را به یاد می‌آورد. بوستان، شاهنامه 300 سال بعد است و اگر شاهنامه دوران سرفرازی ایران را بیان می‌کند بوستان ناگزیر است که دوران پژمردگی و خستگی مردم ایران را بسراید و به همین دلیل تکیه‌اش روی نصیحت است». 
     
    حافظ
    «قدرت در شعر حافظ در عشق خلاصه می‌شود و حافظ می‌خواهد با نیروی عشق زندگی را شایسته زیستن کند. خورشید و پرتویی که در شاهنامه آن قدر وجود دارد و فرمانرواست در دیوان حافظ به پرتوی جان و نور معنوی تبدیل می‌شود...
    این نشان می‌دهد که عمر زیادی از او گذشته بود و این عمری بوده که در تراکم تاریخ، تجربه‌های زیادی آموخته است. البته پیرمغان یک موجود خیالی است که از جانب شاعران ایرانی خلق شده است». 
     
  • +تمجید مجلسی از اسلامی ندوشن

    "فریدون مجلسی" منتقد و نویسنده، از شاگردان اسلامی ندوشن بوده و در برخی نشریات خاطراتی از ملاحظات دکتر اسلامی ندوشن در امور اجتماعی و در خصوص مقوله‌هایی نظیر عدالت، دمکراسی، آزادی و...  در تشبیهی که بین مقوله کارآفرینی در حوزه صنعت و کارآفرینی در حوزه فرهنگ انجام داده را نوشته است.
     
    اسلامی ندوشن، کار آفرین عرصه فرهنگ
    مجلسی می‌گوید: «در اقتصاد و صنعت به کسانی که در وجودشان جوهر خلاقیت است و دیگران را نیز به کار می‌گمارند، کارآفرین می‌گویند. روشنفکر کارآفرین عرصه فرهنگ و تفکر است.چراغ را روشن می‌کند و محیط را برای بینش بیشتر آماده می‌کند، بی آنکه بر کرسی اقتداری نشسته باشد. چشم‌هایش ژرف‌بین هستند و قلمش، کالبدشکاف است.وقتی این‌ها با کمال دانش آمیخته شد، به زیباترین وجه به قلم می‌آید. روشنفکران عرصه سیاست و جامعه‌شناسی نیز چنین خصوصیاتی دارند و در سیاست و اجتماع بسیار اثر‌گذار و تحول بخش هستند.روشنفکر عرصه فرهنگی ممکن است به آن صراحت به سراغ این عرصه‌ها نرود، اما گستره و عمق اثر‌گذاری او در بلندمدت بیشتر است. این‌ها خصوصیاتی است که به نظر من در وجود محمدعلی اسلامی ندوشن جمع است، به همین دلیل او را روشنفکر بی‌بدیل فرهنگی می‌دانم».
     
    توجه اسلامی ندوشن به صنعت
    دکتر اسلامی ندوشن در مورد صنعت نیز اندیشه‌های قابل توجهی داشت. وی در کتاب «سخن‌ها را بشنویم» می‌گوید: 
    «کشوری چون ایران برای صنعتی شدن باید سه اصل را در نظر بگیرد:
    صنعت را در خدمت کشاورزی بگذارد
    در مرحله فعلی کالای صنعتی را در حد احتیاج خود تولید کند
    اولویت به صنعتی داده شود که مواد خامش در کشور موجود است».
     
  • +گرایشات سیاسی اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن که بیشتر از هر نویسنده‌ای درباره ایران و فرهنگ غنی آن نوشته، کار روشنفکری خویش را با پرهیز از محافظه‌کاری و انقلابی‌گری امتداد بخشیده و بر ضرورت استقرار عقلانیت در جامعه تاکید داشته است.
    او  که زندگی خویش را با قلم گذرانده و اگر در زندگی چیزی به دست آورده به اعتبار خود بوده است، در کتاب "کلمه‌ها" می‌نویسد: «از دو چیز پرهیز داشته؛ یکی جلب نظر خواننده یا حرف زدن بر وفق خوشایند او، دیگری جلب عنایت ارباب قدرت». 
    وی در مقدمه‌اش بر داستان "رستم و سهراب"، نشان می‌دهد که آثار به جامانده از فرهنگ و تمدن کهن‌سال ایران، همچنان جای اندیشیدن دارد و نمی‌توان به سادگی از آن چشم پوشید. 
    وی در کتاب "هشدار روزگار" می‌نویسد: «تفکر ایرانی، تفکر اشراقی-احساسی است و از این رو گاه به گاه نتوانسته است از عوارض افراط در امان بماند و تاوان آن را هم ‌گران پرداخته است. پس ناچار باید متوسل شویم به موازنه میان عقل و احساس. این است آنچه آن را اعتدال نامیدم، یعنی دمسازی خرد و شور».
     
  • +آثار و افتخارات

    اشعار
    گناه، مجموعه شعر
    چشمه، مجموعه شعر
     
    آثاری در زمینه مسائل فرهنگی و اجتماعی
    ایران را از یاد نبریم
    به دنبال سایه همای
    گفته‌ها و ناگفته‌ها
    فرهنگ‌ و شبه فرهنگ
    سخن‌ها را بشنویم
    ایران و تنهایی‌اش
    ایران چه حرفی برای گفتن دارد؟
    هشدار روزگار
    کارنامه چهل ساله
    مرزهای ناپیدا
    باران، نه رگبار
    دیروز، امروز، فردا
     
    آثار نقد ادبی و ادبیات تطبیقی
    جام جهان‌بین 
    آواها و ایماها 
    نوشته‌های بی سرنوشت
    یگانگی در چندگانگی 
    چهار سخنگوی وجدان ایران 
    از رودکی تا بهار 
    دیدن دگر آموز، شنیدن دگر آموز
    باغ سبز عشق 
    نار دانه‌ها 
    ایران و یونان در بستر باستان 
     
    آثاری با موضوع فردوسی و شاهنامه
    زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه
    داستان داستان‌ها 
    سرو سایه‌فکن 
    نامه نامور 
    ایران و جهان از نگاه شاهنامه 
    ساسانیان از نگاه شاهنامه
     
    آثاری با موضوع حافظ
    ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ
    تأمل در حافظ
     
    سفرنامه‌ها
    صفیر سیمرغ
    آزادی مجسمه
    در کشور شوراها 
    کارنامه سفر چین 
    بازتاب‌ها 
     
    داستان، نمایش‌نامه، سرگذشت
    روزها 4 جلد
    پنجره‌های بسته 
    ابر زمانه و ابر زلف 
    افسانه و افسون 
    بهار در پاییز 
     
    ترجمه‌ها
    ملال پاریس و گل‌های بدی 
    بهترین اشعار لانگ فلو 
    آنتونیوس و کلئوپاترا 
    نمایشنامه ایرانیان (پیوست ایران و یونان در بستر باستان)
    پیروزی آینده دموکراسی 
    ارمغان ایرانی (فارسی ـ انگلیسی)
    ارمغان ایرانی (فارسی ـ فرانسه)
     
    جوایز و افتخارات
    انتخاب کتاب "ابر زمانه و ابر زلف" به عنوان "کتاب برگزیده سال" از سوی انجمن کتاب، در سال 1342 
     

     

  • +سفرهای فرهنگی

    سفرهای فرهنگی دکتر اسلامی ندوشن شامل همایش‌ها، بزرگداشت‌ها و دیگر برنامه‌های مشابهی است که وی در آن‌ها حضور داشته است. او در عرصه فرهنگ، نه تنها در ایران بلکه در جهان نیز مورد نظر بسیاری از دانشگاه‌ها و برخی مراکز علمی ـ فرهنگی قرار گرفته و برای دیدار و سخنرانی دعوت شده است. این سفرها، بخشی از فعالیت‌های فرهنگی اوست.
     
    تعدادی از سفرهای خارجی او عبارتند از:
    سفر به آمریکا در تابستان سال 1346، به دعوت دانشگاه ‌هاروارد، و ایراد  سخنرانی با موضوع «انسان مدرن و انسان مرتجع»
    سفر به ترکیه در آذر ماه سال 1351، به دعوت سازمان همکاری منطقه‌ای و دیدار از شهرهای آنکارا، قونیه، بورسا، استانبول و سخنرانی در دانشکده ادبیات دانشگاه آنکارا
    سفر به افغانستان در فروردین ماه سال 1352، به دعوت دانشگاه کابل و سخنرانی در دانشکده ادبیات کابل
    سفر به هند در اردیبهشت ماه سال 1353، به دعوت وزارت آموزش هند و دیدار از: دهلی، بنگلور، میسور، بمبئی، پونه، کلکته، بنارس، لکنهو، و ایراد سخنرانی در انجمن پارسیان هند، مرز بین‌المللی دهلی، دانشگاه جواهر لعل نهرو و دانشکده حقوق دهلی
    سفر به پاکستان در اسفند ماه سال 1353، برای شرکت در کنگره «سند در طی قرون»، و ایراد  سخنرانی با موضوع «سند در شاهنامه»
    سفر به چین در فروردین ماه سال 1354، به دعوت دانشگاه پکن و دیدار از شهرهای پکن، سوچو، نانکینک، شانگهای، سیان و لویان
    سفر به بلغارستان  خرداد ماه سال 1354، برای شرکت در سمینار «فرهنگ»، و ایراد  سخنرانی با موضوع «فرهنگ، سرچشمه هماهنگی»
    سفر به اردن در آذر ماه سال 1354، به دعوت دانشگاه اردن، و ایراد  سخنرانی با موضوع «مسئله مدرن بودن» در دانشگاه اردن 
    سفر به مصر در بهمن ماه سال 1354، به دعوت وزارت آموزش مصر و دیدار از اسوان، قاهره، اقصر، اسکندریه، پرت سعید و سخنرانی در دانشگاه قاهره و دانشگاه عین شمس
    سفر به عراق در فروردین ماه سال 1355، به دعوت دانشگاه بغداد و بازدید از شهرهای بغداد، موصل، تکریت، بابل، کوفه، کاظمیه، کربلا، نجف و ایراد سخنرانی در دانشگاه بغداد
    سفر به ژاپن در اسفند ماه سال 1355، به دعوت «بنیاد ژاپن» و دیدار از شهرهای توکیو، کیوتو، هیروشیما، ناکازاکی، هوکایدو و ایراد  سخنرانی با موضوع «نگاهی گذرا بر چشم‌انداز فرهنگ ایرانی» در مرکز فرهنگی ژاپن 
    سفر به فرانسه در شهریور ماه سال 1356، برای شرکت در کنگره شرق‌شناسی پاریس، و ایراد  سخنرانی با موضوع «وجوهی از ادبیات معاصر ایران»
    سفر به تونس در شهریور ماه سال 1356، به دعوت وزارت آموزش تونس و دیدار از شهرهای کارتاژ، قیروان، موناس تیروتونس و سخنرانی در دانشکده الهیات
    سفر به دانمارک در اردیبهشت ماه سال 1362، به دعوت دانشگاه کپنهاک و ایراد سخنرانی در دانشگاه کپنهاک با عنوان «عشق از دیدگاه حافظ»
    سفر به ایتالیا در شهریور ماه سال 1368 و شرکت در کنگره ایران‌شناسان اروپا در شهر تورنیو و ایراد  سخنرانی با موضوع «گفتاری چند در باب ادبیات مدرن ایران»
    سفر به آلمان در تیر ماه سال 1372 و حضور در کنگره ایران‌شناسی اروپا در شهر بامبرگ و و ایراد  سخنرانی با موضوع «آیا حافظ یک معماست؟»
    سفر به استرالیا در آبان ماه سال 1373، به دعوت «انجمن ایران‌شناسان استرالیا» و و ایراد  سخنرانی با موضوع «شاهنامه پس از هزار سال»
    سفر به آمریکا در تیر ماه سال 1377، برای شرکت در همایش «فردوسی و شاهنامه» به دعوت «مرکز گسترش زبان فارسی» و دانشگاه کلمبیا و و ایراد  سخنرانی با موضوع «یونانیان و ایرانیان از دیدگاه ایلیاد و شاهنامه»
    سفر به انگلستان در بهمن ماه سال 1381، به دعوت «سازمان گسترش زبان فارسی» و سخنرانی در دانشگاه لندن با عنوان «زبان فارسی افزون‌تر از یک زبان» 
    سفر به کانادا در بهمن ماه سال 1387، به دعوت دانشگاه «کارلتون» و ایراد سخنرانی تحت عنوان «مبادی پنج‌گانه شعر حافظ»
    سفر به کانادا در خرداد ماه سال 1391، به دعوت دانشگاه «تورنتو» و تدریس شاهنامه در کانادا 
     
  • +مروری بر آثار اسلامی ندوشن

    "روزها"
    کتاب روزها در 4 جلد، روایتگر زندگی اسلامی ندوشن یعنی دوران کودکی، نوجوانی، تحصیل در تهران، تحصیل در فرانسه، بازگشت به کشور و خدمت به ایران است.او در رباعی خود می‌گوید:
    «آن دخت پری‌وار که ایران من است 
    پیدا و نهان بر سر پیمان من است
    هم نیست ولی نهفته در جان من است
    هم هست ولی دور ز دامان من است».
     
    "ایران را از یاد نبریم"
    از نخستین مقاله اسلامی ندوشن در سال1337 انتشار یافت. نزدیک به تمام مطالب آن به عنوان سر مقاله در مجله یغما منتشر شد و در سال 1340 به صورت یک مجموعه جمع‌آوری گردید. این كتاب‌ به‌ همراه‌ "به‌ دنبال‌ سایه همای‌"، مسائل‌ مربوط‌ به‌ بیست‌ سال‌ دوران‌ پیش‌ از انقلاب‌ را در بر می‌گیرد.
     
    "زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه"
    این کتاب از دو بخش تشکیل شده. بخش اول کتاب که 120 صفحه است به معرفی فردوسی و دوره زمانی او و البته ویژگی‌های شاهکارش "شاهنامه" می‌پردازد، اما در بخش دوم و اصلی کتاب، داستان هفت پهلوان مشهور شاهنامه بررسی می‌شود.
     
    "ایران و یونان در بستر باستان"
     كتاب‌ "ایران‌ و یونان‌ در بستر باستان‌" به‌ ‌ موضوع جنگ‌ ایران‌ و یونان‌ در زمان‌ داریوش‌ و خشایار شاه می‌پردازد و دو تمدن‌ را كه‌ یكی‌ نماینده‌ شرق‌ و دیگری‌ نماینده‌ غرب‌ است‌ در كنار هم‌ قرار می‌دهد. با توجّه‌ به‌ تاریخ‌ جهان‌ باستان‌ با دو شگفتی‌ روبرو هستیم‌: یكی‌ ظهور شاهنشاهی‌ هخامنشی‌ با‌ قدرت، نظم‌ و سازمان‌یافتگی‌ و دیگری‌ ظهور تمدن‌ یونان‌ با آن‌ كیفیت‌ و آن‌ تعداد اندیشه‌ور و هنرمند و سخندان‌.
     
  • +ضرورت شناخت تاریخ ایران از دیدگاه اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن در بخشی از کتاب "ایران و تنهایی اش" با یادآوری ضرورت شناخت بهتر از تاریخ ایران می‌نویسد: «هر گذشته‌ای درسی برای امروز در بردارد به شرط آنکه درست به آن نگاه شود. ما تاریخ خود را بیشتر در ضمیر ناآگاه خود حمل می‌کنیم، در حالی که نگرش آگاهانه‌تری از آن مورد نیاز است. هر روبه‌رویی محتاج شناخت است و ما در هر حال با ایران روبه روییم.
    ایران در یکی از حساس‌ترین نقطه‌های جهان قرار داشته، برخوردگاه تمدن‌ها و ماجراهای بزرگ بوده است. تاریخ او در آسیا با تاریخ چین و شبه‌قاره هند و میانرودان (بابل و آشور) و آسیای صغیر (ترکیه) و عربستان و سایر کشورهای خاورمیانه و به طریق اولی، افغانستان و آسیای مرکزی و در غرب با یونان و روم و بخشی از اروپا و نیز مصر و شمال آفریقا آمیخته است.
    شاید نباشد کشور دیگری چون ایران که در طی یک دوران سه هزار سال با این همه سرزمین و قوم و تمدن سر و کار یافته باشد، که تعدادی از آن‌ها از صفحه روزگار محوشده و برخی دگرگونی عمیق یافته‌اند. نتیجه آن که ما گذشته از تاریخ سرزمین خود، یک تاریخ مشترک با دنیا داریم. مثلاً ایران و هند، ایران و یونان، ایران و عرب و غیره که باید به آن بپردازیم».
     
    توجه اسلامی ندوشن به تاریخ و سرنوشت ایران
    محمد علی اسلامی ندوشن در کتاب "ایران را از یاد نبریم" می‌گوید: «من در قعر ضمیر خود احساسی دارم، چون گواهی گوارا و مبهمی که گاه به گاه بر دل می‌گذرد، و آن این است که رسالت ایران به پایان نرسیده است و شکوه و خرّمی او به او باز خواهد گشت. من یقین دارم که ایران می‌تواند قد راست کند، کشوری نام‌آور، زیبا و سعادتمند گردد، و آن گونه که در خور تمدن و فرهنگ و سالخوردگی اوست، نکته‌های بسیاری به جهان بیاموزد.
    ایران سرزمین شگفت‌آوری است. تاریخ او از نظر رنگارنگی و گوناگونی کم‌نظیر است. بزرگ‌ترین مردان و پست‌ترین مردان در این آب و خاک پرورده شده‌اند، حوادثی که بر سر او امده بدان گونه است که در خور کشور برگزیده و بزرگی است، فتح‌های درخشان داشته است و شکست‌های شرم‌آور، مصیبت‌های بسیار و کامروایی‌های بسیار. گویی روزگار همه بلاها و بازی‌های خود را بر ایران آزموده است..
    به رغم تلخ‌کامی‌ها، ما حق داریم که به کشور خود بنازیم، کمر ما در زیر بار تاریخ خم شده است، ولی همین تاریخ به ما نیرو می‌دهد و ما را باز می‌دارد که از پای درافتیم... تراژدی همواره در شأن سرنوشت‌های بزرگ بوده است».
     
    معنای زندگی در شاهکارهای زبان فارسی متبلور شده است.
    او می‌گوید: «در مورد ایران هیچ نوع تعصبی ندارم، هیچ نوع اضافه بینی‌ای ندارم، چون یک گهواره آساینده برای همه ما بوده است و ما در اینجا به دنیا آمده و زندگی کرده‌ایم. ایران برای ما تنها خاک نبوده، بلکه یک توده انبوه یادگارها، کوشش‌ها، کام‌ها و ناکامی‌ها بوده که گذشتگان و نیاکان ما بر این پهنه خاک مدتی زندگی کردند، کوشیدند و کشوری را با تاریخ، سرافرازی و افتخار ساختند و بنابراین این توده یادگارهاست که برای ما ارزش دارد و ما از آن حرف می‌زنیم، وگرنه همه خاک‌ها شبیه به هم هستند. این مهم است که گذشتگان ما عمر خود را عبث نگذراندند، بلکه کوشیدند برای اینکه معنای زندگی را دریابند.
    معنای زندگی در آثار بسیار ارزنده و در شاهکارهای زبان فارسی متبلور شده و باد هوا نبوده است. کمتر زبانی در جهان از این غنای فکری و پویش فکری برای شناخت زندگی، مرگ و... برخوردار بوده است. زندگی چیست؟ آمدن و چندی گذراندن و در کام نیستی فرو رفتن؟ آنچه می‌ماند، این لایه‌هاست، تبخیر روح، احساس و انسانیت که در آثار بزرگ زبان فارسی منعکس شده است، و این توانسته یک شخصیت معنوی بسیار عمیق به این کشور ببخشد، و این در سرزمینی به نام ایران شکل گرفته و در کالبد زبان فارسی که برای ما بزرگ‌ترین سرمایه است، و ترجمان و چکیده تاریخ ما را در خود دارد».
     
  • +دیدگاه دکتر اسلامی ندوشن در خصوص مسائل فرهنگی

    تعبیر اسلامی ندوشن از خلأ فرهنگی 
    دکتر اسلامی ندوشن در خصوص خلأ فرهنگی معتقد است: «خلأ فرهنگی به این معناست که جایی از فرهنگ خالی مانده است، هم‌چون کبوتری که لانه‌اش را ترک می‌گوید و لانه خالی می‌ماند. بریدگی از فرهنگ و آیین گذشته‌ای که قرن‌ها با ایران و ایرانی بوده است، باعث شده که این فرهنگ در حد اعلا ضعیف شود و در عین حال یک فرهنگ جدیدی جایگزین نشده است. البته ایرانی به فرهنگ دنیای صنعتی غرب روی آورده است ولی اصل و ماهیت فرهنگ غرب را نگرفته و تنها از ابزار آن استفاده می‌کند. بنابراین، جامعه‌ی ایرانی از یک فرهنگ گذشته بریده شده و فرهنگ جدیدی هم به دست نیاورده است و این وضعیت خلأ فرهنگی ایجاد کرده است. این فضای خالی مانده، ما را به حالت معطّل فرهنگی دچار کرده. نه کاملاً فرهنگ گذشته با ماست و از اصالت آن برخورداریم و نه فرهنگ دنیای صنعتی غرب را واجد شده‌ایم. در این میان آن‌چه که مانده را خلأ فرهنگی می‌نامیم».
     
    برآیند تعامل فرهنگ‌های متضاد در جامعه‌ ایرانی از زبان دکتر اسلامی ندوشن
    دکتر اسلامی ندوشن  در خصوص جهت‌گيری برآيند تعامل فرهنگ‌های متضاد در جامعه‌ی ايرانی معتقد است: «اعتقاد شخصی من این است که تا زمانی که ملتی دارای زمینه‌ فرهنگی قومی و ملیتی محکم و استوار نباشد، موفق به جذب فرهنگ جدیدی به طور سالم نخواهد شد. این فرهنگ است که باید فرهنگی دیگر را جذب کند. یک ذهن خالی و عاری تنها مقداری از ظواهر و آداب را جذب می‌کند، امّا به دلیل عدم وجود استحکام و آمادگی پایه‌ی فرهنگی قادر به جذب درون فرهنگ نخواهد بود. اگر ایرانی از کسب خصوصیات فرهنگی که سال‌هاست با سرشت ما پیوند خورده، غافل بماند، فرهنگ دیگری را نیز نمی‌تواند جذب کند. فرهنگ ما، متشکل از یک سلسله یادها ، خاطره‌ها و اعتقادات عمیقی است که مانند یک جریان تاریخی در ما حرکت می‌کند و نمی‌توان از آن صرف‌نظر کرد و رو به فرهنگ غربی آورد. مشکل هویت ایرانی نیز از همین جا نشأت گرفته، ما به طور کلی با آن‌چه که بنیه‌ی ذهنی و درونی گذشته‌ی ما بوده بیگانه شده‌ایم. این مسأله در کشورهای صنعتی پیشرفته هم رخ داده ولی به این شدّت نبوده است. دنیای جدید، به صورت همه‌گیر نسل‌ها را کمی سطحی کرده و آن‌ها را سرگرم مسایل پیشرفته‌ی دنیای امروز ساخته است. کامپیوتر و اینترنت جای بسیاری از ابزارهای قدیم را گرفته است. امّا هنوز بنیادها پا برجا هستند و سیستم آموزشی سعی دارد که این بنیادها را در ذهن فرزندان خود نگاه دارد. ما در این زمینه دست‌خوش غفلت‌های زیادی بوده‌ایم و این جدایی بیش از حد محسوس است».
     
  • +آینده زبان فارسی از دیدگاه اسلامی ندوشن

    دکتر اسلامی ندوشن در گفتگویی با ماهنامه ادبی آفتاب در پاسخ به سؤالی در رابطه با ماندگاری زبان فارسی، در حالی ‌که در کانون اصلی محاورات و مسایل علمی واقع نشده است، می‌گوید: «در مورد زبان فارسی، من فکر نمی‌کنم زبان فارسی یا هر زبان دیگری به این آسانی از گردونه خارج شود. زبان مهم‌ترین و طبیعی‌ترین ابزار برای ابراز شخصیت است و زبان مادری هر ملیتی، تنها زبانی است که آن ملّت می‌تواند به صورت دل خواه و طبیعی به آن سخن بگوید و هر زبان دیگر، هر چه باشد زبان عارضی است و زبانی است که بعد آموخته شده، در حالی‌ که زبان مادری در دامان مادر آغاز شده است. البته با استیلای ماهواره‌ها و رسانه‌های جمعی، زبان‌های مسلط می‌توانند در سطح دنیا حضور پیدا کنند. ولی این به آن معنی نیست که زبان مادری به آسانی کنار زده خواهد شد. اگر قرار باشد زبان فارسی دچار چنین سرنوشتی در دنیای غیرقابل پیش‌بینی آینده شود، این سرنوشتِ همه‌ی زبان‌های دیگر، به استثنای سه چهار زبان بزرگ، خواهد بود و تصور این مسأله که مردم دنیا به آسانی از زبان مادری که جزء ذات آن‌ها است دست بکشند مشکل است، ممکن است این زبان‌های مسلط در سطح دنیا، محیط‌های علمی هم‌چنین دانشگاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهند و این مسأله را در بسیاری از نقاط جهان می‌بینیم. ولی این به آن معنی نیست که زبان مادری به طور کلی کنار زده شود. تغییر زبان حتی از تغییر دین و مذهب هم مشکل‌تر است، چرا که زبان ابزار بیان فکر، درون و احساس است و به این آسانی جداشدنی از ملّت یا قومی نیست».

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر