شیخ طوسی

 

ابوجعفر محمد بن علی، معروف به شیخ طوسی، از نامدارترین علمای شیعه و صاحب دو کتاب ارزشمند "تهذیب" و "استبصار" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه می‏باشد. او مؤسس حوزه علمیه نجف است و قدرت بالایی در فقه و حدیث داشته به نحوی که بعد از او تا سالیان درازی هیچ کدام از فقها در برابر آراء فقهی شیخ، نظریات خود را ابراز نمی‌کردند و هیچ کس یارای برابری با عقاید کـلامـی وی را نـداشـت.

 


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    شیخ ابوجعفر محمد بن حسن ‏بن علی ‏بن حسن طوسی، معروف به شیخ الطائفه، شیخ اعظم و شیخ طوسی در ماه مبارک رمضان سال 385 قمری در طوس به دنیا آمد. دوران جوانی خود را به احتمال فراوان در طوس سپری کرده و علوم مختلفی همچون لغت، ادبیات، فقه، اصول، حدیث و علم کلام را در همان شهر فراگرفته است. خاندان شیخ طوسى تا چند نسل بعد از وی همه از علما و فقها بوده‌اند. پسرش شیخ ابوعلی ملقب به "مفید ثانى" فقیه جلیل‌القدری است. گفته‌شده که دختران شیخ طوسى نیز فقیه و فاضله بوده‌اند. شیخ طوسی شاگر برجسته شیخ مفید است که بعد از او مقام مرجعیت شیعی را عهده دار شد. او شاگردان زبده ای را تربیت کرد و آثار گرانقدری را از خود بر جای گذاشت و سرانجام در سال 460 هجری در سن 75 سالگی به دیدار حق شتافت و در منزل مسکونی خویش در نجف اشرف به خاک سپرده شد. در حال حاضر خانه ایشان مسجد شده است.

     

  • +سفر به بغداد

    در سال 408 ق، در 23 سالگی به منظور استفاده از محضر استادان بزرگ آن دوره همانند شیخ مفید و سید مرتضی، راهی بغداد شد. بغداد در زمان شیخ طوسی گذشته از اینکه شهری باعظمت بود و مرکز خلافت بنی‌عباس محسوب می‌شد؛ از نظر علمی نیز در اوج شهرت و مجمع دانشمندان کلیه مذاهب اسلامی بود. دانشمندان مذاهب چهارگانه اهل سنت در کنار علمای بزرگ شیعه‏ی امامی و زیدی، در موضوعات مختلف علمی به ویژه مباحث کلامی، آزادانه به بحث، بررسی، مذاکره و مناظره می‌پرداختند.

     

  • +اساتید

    شیخ طوسی با ورود به بغداد به مجلس درس شیخ مفید پیوست و مدت 5 سال (تا پایان زندگی شیخ مفید در 413 ق) از محضرش بهره‏مند شد. بعد از رحلت شیخ مفید ریاست علمی و دینی شیعه به بزرگ‌ترین شاگرد او یعنی سید مرتضی رسید. وی از آن زمان تا سال 436 قمری یعنی حدود 23 سال، از دانش بیکران سید مرتضی، در علومی چون کلام، تفسیر، لغت و علوم ادبی، فقه، اصول فقه و... بهره برد و سرآمد شاگردان سید مرتضی شد. از دیگر اساتید ایشان می‌توان افراد زیر را نام برد:

    ابوعبدالله حسین بن عبیدالله غضائری

    ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد بزار معروف به ابن عبدون

    احمد بن محمد بن موسی معروف به ابن الصلت اهوازی

    ابو الحسین علی بن احمد بن محمد بن ابو جید قمی

    ابوالقاسم علی بن شبل بن اسد الوکیل

    ابوالفتح هلال بن محمد حفار

     

  • +ریاست مکتب تشیع

    با توجه به نبوغ فکری و استعداد شگفت مرحوم شیخ طوسی و تلاش و کوشش فراوان، ایشان توانست مدارج علمی عصر خود را یکی پس از دیگری پشت سر نهاده و در دوران جوانی به درجه اجتهاد برسد. بعد از وفات سید مرتضی در سال 436 ق، ریاست علمی و دینی جامعه شیعه به شیخ طوسی رسید و در رأس مکتب تشیع در قرن پنجم هجری قرار گرفت و دوازده سال در بغداد، پس از وفات سید، کرسی درس استاد را به خوبی اداره نمود و شهرتی عظیم پیدا کرد؛ مخصوصاً هنگامی که به امر خلیفه عباسی، کرسی تدریس علم کلام در جهان اسلام به او واگذار شد. مکتب شیخ، مکمل مکتب مفید و سید مرتضی بود. شیخ الطائفه در تمام فنون فقهی، اصولی، کلامی، تفسیری، حدیثی و رجالی مهارت داشت. در سجایای اخلاقی و فضایل معنوی یکتا بود. آرای او متکی به دلایل عقلی و نقلی مستفاد از ادله فقهی است.

    منزل شیخ در محله كرخ بغداد، مقصد و مقصود مسلمانان بود. برای درك محضر او علماء و دانشمندان بسیاری از سراسر سرزمین اسلامی، قصد بغداد را می‌نمودند تا افتخار مجالست و شاگردی او را دریابند و از چشمه خروشان علم الهی كه بر زبان او جاری می‌شد، استفاده برند.

    بدین گونه شماره شاگردان وی از فقها و مجتهدین و علما شیعه، به بیش از سیصد تن رسید و در همان وقت چند صد نفر از علمای اهل سنت نیز از محضر او استفاده می‌کردند.

    اکثر تألیفات شیخ در بغداد انجام شده است. وی در این شهر از کتابخانه‌های بزرگی همچون کتابخانه شاپور بن اردشیر (وزیر آل‌بویه) با 10 هزار جلد کتاب و کتابخانه استادش سید مرتضی که مشتمل بر 80 هزار جلد کتاب بود؛ بهره می‌برده است.

     

  • +هجرت به نجف و تأسیس حوزه علمیه

    پس از تضعیف و سقوط حکومت آل‌بویه و قدرت یافتن ترکان سلجوقی، خانه و کتابخانه او در آتش کینه فتنه‏جویان سوخت. طغرل بیک سلجوقی که سنی متعصبی بود، تصمیم گرفت‏ بغداد را اشغال و خاندان آل‌بویه را منقرض سازد. طغرل بیک تا سال 449 چندین بار کتاب‏های شیخ طوسی را در ملا عام سوزاند. این نابسامانی‏ها و آزار و اذیت شیعه باعث گردید که حوزه و مجامع علمی شیعه در بغداد از هم بپاشد و این مسئله سبب هجرت شیخ به نجف اشرف گردید.
    نجف در آن زمان محله بسیار کوچکی بود که عده‏ای از زوار حرم مطهر علوی در آن جا زندگی می‏کردند. ورود شیخ به نجف، زمینه‌ساز هجرت شاگردان وی و علمای اسلام به این شهر گردید. وی در نجف حوزه علمیه‌ای تأسیس کرد که بزرگترین حوزه علمیه در میان شیعیان شد. وی پایان عمر شریف خود در نجف، زندگی کرد و آثار علمی گران‌بهایی از خود به یادگار گذاشت و به تدریس و تألیف پرداخت.

     

  • +مقام علمی شیخ طوسی

    شیخ ‌طوسی اکثر کتب خود را در علم اصول و عقاید با بیانات کلامی درآمیخته است این کار شیخ به علمای دیگر نیز جرأت داد که تفسیر قرآن را با مشرب‌های عقیدتی و فکری گوناگونی عرضه بدارند بدین ترتیب پس از شیخ، تـفـاسـیـری بـا مشرب‌های فلسفی و عرفانی و علمی به وجود آمد که تأثیر مهمی در تغییر افکار مسلمین باقی گذاشت.

    یـکـی دیـگـر از تأثیرات و ابتکارات شیخ طوسی، استفاده از احادیث اهل سنت و استنتاج از مسائل کلامی آنان می‌باشد این استفاده باعث ورود فرهنگ اهل سنت در کتب شیعه و انتقال آرا شیعه به دیـگـران بود.

    از خـصـوصـیات دیگر شیخ طوسی آن است که تا مدت طولانی فقهای شیعه را تحت تأثیر آرا خود قرارداد، به طوری که هیچ یک از فقها در برابر آراء فقهی شیخ، نظریات خود را ابراز نمی‌کردند. الـبـتـه ایـن مسأله باعث رکود تکامل فقهی در برهه‌ای از زمان گردید، ولی بعدها با درخششی که برخی از فقها از نسل آن بزرگ فقیه نمودند، آرا و نظریات فـقـهی جدید در عرصه زندگی مسلمانان طلوع و تجلی کرد. سالها پس از وفاتش شخصیت علمی بی‌بدیل او همچنان درخشان و بی‌رقیب بود.

    در علوم کلامی و فلسفی و معقول و منقول تا ظهور خواجه نصیرالدین طوسی (متوفی 672) و علامه حسن بن یوسف مطهر حلی (متوفی 726)، هیچ کس یارای برابری با عقاید کـلامـی وی را نـداشـت. در تفسیر قرآن تا پیش از مجمع‌البیان امین الاسلام طبرسی (متوفی 548) هـیـچ کـتاب تفسیری همتای التبیان او وجود نداشته است مجمع‌البیان نیز همچنان که مؤلفش گوید، از دریای بی‌کران معارف تبیان اقتباس کرده‌است.

    در فقه و اصول نیز تمام فقهای بعد از او، ناقل فتاوای وی بوده‌اند و به احترام فقاهت و دانش او از خودرأی و نـظـری ابـراز نمی‌داشتند تا اینکه محمد بن ادریس حلی (متوفی 598) اجتهاد و مکتب فقهی شیعه را از حالت رکود بیرون آورد.

     

  • +شاگردان

    بر اساس نوشته گروهی از اندیشمندان شیعه، شاگردان شیخ بیش از سیصد دانشمند مجتهد بوده‌اند. هم چنین شاگردان شیخ تنها از میان شیعیان نبودند؛ بلکه بسیاری از دانشمندان اهل تسنن نیز از محضر وی بهره علمی می‌بردند. اسامی برخی از ایشان بدین قرار است:

    فقیه ثقه عادل آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسیفی

    مؤلف جلیل نبیل ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری.

    شیخ ثقه ابوطالب اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن محمد بن علی بن حسین بابویه قمی.

    ثقه بزرگوار ابو ابراهیم اسماعیل شقیق

    شیخ ثقه ابوالخیر برکة بن محمد بن برکت اسدی

    مصنف ثقة بزرگوار ابو الصلاح تقی بن نجم الدین حلبی.

    سید، محدث ثقه ابوابراهیم جعفر بن علی بن جعفر حسینی.

    الشیخ الامام، مصنف شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه قمی معروف به «حسکا»

    فقیه بزرگوار ثقه ابومحمد حسن بن عبدالعزیز بن حسن جبهانی.

    شیخ جلیل ثقه، ابوعلی حسن بن شیخ الطائفه محمدبن حسن طوسی (فرزند شیخ طوسی)

    الشیخ الامام موفق الدین فقیه ثقه حسین بن فتح واعظ گرگانی.

    ثقه فقیه، الامام محی‌الدین ابوعبدالله حسین بن مظفر بن علی‌بن الحسین حمدانی مقیم قزوین.

    سید عمادالدین ابوالصمصام ذوالفقار بن محمد بن معبد حسینی مروی.

    السید الفقیه ابو محمد زید بن علی بن حسین حسینی.

    عالم فاضل زین بن الداعی حسینی.

    فقیه مشهور سعد الدین بن بُرّاج

    فقیه ثقه ابوالحسن سلیمان بن حسن بن سلمان صهرشتی

    شیخ فاضل محدث شهرآشوب سروی مازندرانی جد شیخ محمد بن علی مؤلف (معالم العلماء) و (مناقب)

    فقیه ثقه صاعدبن ربیعة بن ابی غانم

    عبدالجباربن عبدالله علی رازی معروف به «مفید» مقری.

    ابوعبدالله عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری معروف به «مفید» نیز.

    فقیه ثقه علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری.

    امیر زاهد فاضل پارسای فقیه غازی بن احمدبن ابی منصور سلمانی

    فقیه ثقه موفق الدین ابوالقاسم عبدالله بن حسن بن حسین بن بابویه

    فقیه مورد اعتماد صالح، کردی بن عکبربن کردی فارسی مقیم حلب

    الامام جمال الدین محمدبن ابی القاسم طبری آملی

    الشیخ الامین الصالح الفقیه ابوعبدالله محمدبن احمدبن شهریار الخازن الغروی.

    فاضل سعید شیخ شهیر محمدبن حسن بن علی (فتال) صاحب «روضة الواعظین»

    شیخ فقیه صالح، ابوالصلت محمدبن عبدالقادر بن محمد.

    ثقه عالم مؤلف فقیه اصحاب ابوالفتح محمدبن علی کراچکی.

    ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی.

    فقیه ثقه ابوعبدالله محمد بن هبة الله طرابلسی.

    سید صدرالاشراف که منصب نقابت و ریاست در عصرش بوی منتهی شد سید مرتضی ابوالحسن مطهربن ابی القاسم علی بن ابی الفضل محمد حسینی دیباجی.

    سید عالم فقیه المنتهی بن ابی زید بن کیابکی حسینی گرگانی.

    عالم، فاضل فقیه وزیر سعید، ذوالمعالی، ابوسعید منصوربن حسین آبی

    فقیه ثقه محدث ابو ابراهیم ناصربن رضابن محمدبن عبدالله علوی حسینی

     

  • +آثار و تألیفات

    شیخ الطائفه مردی سخت‌کوش و دارای تألیفات متعدد است. شمار آثار وی را قریب به 47 اثر در موضوعات مختلف نام‌برده‌اند. دو کتاب از کتب اربعه شیعه یعنی التهذیب و الاستبصار از تألیفات اوست. سایر تألیفات شیخ بدین قرار است:

    الامالی طوسی (مجموعه سخنرانی‌های حدیثی اوست که توسط فرزندش جمع‏آوری شده است)

    النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی (این كتاب كه یكی از نخستین آثار شیخ است وی فتاوای خود را در مسائل فقهی به عـبـارات و روایات نوشته و مسائلی را كه درباره آن روایت یا حدیثی نیافته است متعرض نگردیده است این كتاب تا عصر محقق همانند شرایع محقق مطرح بود. این کتاب در واقع رساله عملیه شیخ است)

    الخلاف (در این كتاب مباحث اخلاقی و موارد مورد اتفاق فریقین را بازگو کرده‌است)

    المبسوط فی الفقه ( بر خلاف نهایه، اگر چه كتابی است فقهی، ولی در آن شیخ اجتهاد نموده و مسائل را بادید كلامی و اصولی بررسی كرده و فتوا داده است این كتاب فتاوای اجتهادی شیخ می‌باشد)

    مـفـصـح (در امـامت)

    لایسع المكلف الاخلال به (در اصول)

    عده الاصول (در علم اصول)

    الابواب معروف به الرجال شیخ طوسی (كه نام رجالی است كه از اصحاب پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) و یاران ائمه معصومین (علیهم السلام) روایـت کرده‌اند)

    الفهرست (كه فهرست كتب شیعه و نام مؤلفان آنها می‌باشد)

    مقدمه در علم كـلام

    ایـجاز در فرائض

    رساله مسأله فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیة الأخبار

    رساله مایعلل و مالایعلل

    كـتاب ریاض العقول (كه شرح مقدمه و در علم كلام است)

    تمهید الاصول (كه شرح جمل الـعـلم و العمل سید مرتضی علم الهدی است)

    كتاب جمل العلم و العمل

    كتابهای عقود و تلخیص الشافی (در امامت)

    كتاب تفسیر التبیان (در تفسیر قرآن تفسیر التبیان در 20 مجلد قرار دارد ایـن كـتـاب در سـالـیـان اخـیـر بـه صـورت 10 مـجلد به چاپ رسیده است این تفسیر نخستین تـفـسیر استدلالی شیعه است زیرا قبل از آن كتابهای تفسیری شیعه همگی روایی (مجموعه روایات و احادیث پیرامون آیات) بودند. ایـن ابـتـكار شیخ، بعدها پی گیری شد و بدین ترتیب یك سری از ارزشمندترین تفاسیر استدلالی شـیـعـه بـه وجود آمد)

    الغیبه (در مورد زندگانی حضرت ولی عصر بقیه اللّه الاعظم نوشته شده است و یكی از مـحـكم ترین و استدلالی ترین كتب شیعه تا زمان خود شیخ و حتی امروز می باشد در این كتاب به تـمـامی سؤالات و اشكالات مخالفین در مورد غیبت، تولد و طول عمر حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پاسخ داده شده است)

    رساله در تحریم فقاع (آب جو)
    مسائل دمشقیه (كه دوازده مسأله است)
    مسائل حلبیه فی الفقه
    مسائل حائریه فی الفقه
    مسائل الیاسیه (كه صد مسأله است)
    مسائل جیلانیه فی الفقه (كه 24 مسأله است)
    مسائل در فرق میان نبی و امام
    رساله نقض بر ابن شاذان
    رساله مختصر (در ادعیه و مناسك حج) 
    رساله مسائل ابن براج
    كـتـاب مـختصر مصباح المجتهد (در ادعیه كه همانند مفاتیح الجنان ثقه المحدثین شیخ عباس قمی رایج بین مردم بوده است)
    كتاب انس التوحید (در ادعیه)
    كتاب الاقتصار فیما یجب علی العباد
    كتاب اخبار مختار بن ابی عبیده ثقفی
    كتاب مقتل الحسین (در حادثه كربلا)
    كتاب اختیار معرفة الرجال کشی (خلاصه ای از کتاب رجال کَشّی)
    كتاب مجالس (در اخبار و احادیث)
    كتاب هدایه المسترشد و بصیره المتعبد
    كتابی در اصول و عقاید و كلام
    مسائل رازیه در وعید
    مسائل فارسیه (در آیات قرآن)

    أنس الوحید؛ 
    هدایۀ المسترشد و بصیرة المتعبد فی الأدعیه و العبادات

    مسأله فی وجوب الجزیۀ علی الیهود و المنتمین إلی الجبابرة

    الإقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد

     تهذیب الأحکام (در احادیث فقهی که از کتب اربعه شیعه است)
    الإستبصار فیما اختلف من الأخبار (در احادیث فقهی که از کتب اربعه محسوب می‌شود)
     

  • +تهذیب و استبصار؛ دفاعیه شیخ طوسی از مذهب تشیع

    تهذیب الاحکام: اولین تألیف شیخ طوسی، کتاب «تهذیب الاحکام» است. این کتاب در حقیقت شرحی است بر «المقنعة»، کتاب فقهی استادش، شیخ مفید که موضوع آن، احکام شرعی است. شیخ طوسی در این کتاب احادیث فقهی متناسب با احکام شرعی که در کتاب استادش آمده را جمع‌آوری کرده و به رفع تعارض‌های موجود در این احادیث پرداخته است. همین عملکرد باعث شد تا این کتاب به مجموعه‌ای از احادیث شیعه تبدیل شود.

    شیخ طوسی قبل از 28 سالگی شرح نویسی بر کتاب المقنعه را آغاز کرد و تا هنگام رحلت شیخ مفید یعنی سال 413 ق، کتاب طهارت (تا آخر فصل طهارت کتاب المقنعه) را به اتمام رساند و باب اول کتاب الصلوة را نیز شرح کرد. در این موقع شیخ مفید به جهان باقی شتافت. شیخ بعد از وفات استاد بقیه کتابش را به پایان رساند.
    او در مقدمه تهذیب از یکی از دوستانش که ادای حقش را واجب می‌داند سخن به میان آورده و به پیشنهاد وی اشاره می‌کند که در احادیث ما تعارض و تناقض بسیار دیده می‌شود و این امر باعث شده تا مخالفان شیعه، ما را مورد سرزنش قرار دهند و بدین وسیله می‌خواهند مذهب ما را باطل اعلام کنند. چه خوب است کتابی نوشته‌شده و در آن به رفع این تعارض‌ها پرداخته شود.
    بنابراین انگیزه‌ی اصلی شیخ، دفاع از مکتب تشیع و رفع این تعارض‌ها بوده است. البته ایشان محور احادیث را کتاب استادشان قراردادند. طبیعی است که در بسیاری موارد پا فراتر رفته و روایات غیر متعارض که به روشنگری احکام شرعی می‌پردازد نیز آورده شود. از این رو حجم کتاب روبه افزایش گذاشت. شیخ حدود 14000 حدیث را در کتاب تهذیب آورده است که همتی عظیم می‌خواهد.

    تهذیب اگرچه امروزه بیشتر به عنوان یک جامع حدیثی شناخته می‌شود، اما فقط باهدف جمع‌آوری احادیث تألیف نشده است بلکه شیخ از این راه قصد تحکیم مبانی تشیع و رفع اختلاف احادیث را داشت تا موجبات طعن و اشکال مخالفان را از بین ببرد. از این رو برخی شیخ طوسی را اولین محققی دانسته‌اند که با نقد حدیث و پرداختن به روایات متعارض به دفاع از تشیع برخاسته است.

     

    مشخصه‌های کتاب تهذیب الاحکام

    اول: موضوع آن روایات فقهی (اعم از متعارض و غیر متعارض) است که بر اساس ابواب فقهی و مطابق با ترتیب «المقنعه» شیخ مفید است. لذا از کتاب طهارت آغاز و به کتاب ارث، حدود و دیات ختم می‏شود. بخش پایانی کتاب مشیخه است که از آن برای اتصال اسناد استفاده می‌شود.

    دوم: این اثر در مجموع نزدیک به 14000 هزار روایت دارد که بیش‌ترین روایات فقهی را در بین کتب اربعه به خود اختصاص داده است. (برای مثال فروع الکافی 11021 روایت دارد و تهذیب، 13988 روایت دارد)

    سوم: اشتمال بر مجموعه نسبتاً کاملی از روایات به ظاهر متعارض و غیر متعارض؛ شیخ طوسی بر خلاف روش مرحوم کلینی در الکافی و مرحوم صدوق در من لایحضره الفقیه، روایات متعارض را حذف نکرده بلکه به طرح و رفع تعارض میان آنها پرداخت. این ابتکار شیخ طوسی باعث شد تا بسیاری از روایاتی که در آن دو کتاب ذکر نشده است؛ به نسل‌های بعدی شیعه انتقال یابد. شاید بتوان این عمل را مهم‌ترین کار شیخ طوسی دانست. شیخ به تصریح خود در کتاب تهذیب و استبصار بیش از 5000 هزار حدیث مختلف (به ظاهر متعرض) را گرد آورده است.

    چهارم: ارائه شیوه علمی در جمع روایات به ظاهر متعارض. شیخ طوسی با توجه به اطلاعات دقیق حدیثی، رجالی، فقهی، اصولی و کلامی توان خود را در جمع بین روایات مختلف نشان داده است.

    پنجم: شیوه گزارش اسناد در این کتاب و استبصار به گونه ایست که گاه مانند کافی تمام سند را آورده و گاه مانند فقیه آغاز سند را حذف کرده و برای اتصال از مشیخه استفاده کرده. البته طرق دیگری نیز دارد که در کتاب الفهرست خویش ذکر کرده‌است.

     

    الاستبصار

    نام کامل این اثر الاستبصار فیما اختلف من الاخبار است؛ یعنی کتابی که موجب بصیرت و روشنگری درباره روایات مختلف (متعارض) می‌شود. شیخ طوسی در مقدمه کتاب می‌نویسد: عده‌ای از علما چون کتاب بزرگ تهذیب را دیدند، درخواست کردند تا کتابی تألیف شود که فقط و فقط به احادیث متعارض و رفع تعارض‌ها بپردازد
    بنابراین شیخ، کتاب دومش را به عنوان خلاصه‌ای از کتاب «تهذیب» به نگارش درآورد. این کتاب در حقیقت نوعی تلخیص تهذیب الاحکام است که تنها به گردآوری روایات مختلف و جمع میان آنها پرداخته است. اگرچه کتاب استبصار، همچون تهذیب به ترتیب ابواب فقهی (از کتاب طهارت تا دیات) تنظیم شده است، اما شامل همه ابواب فقهی نیست بلکه تنها به ابوابی پرداخته که روایات متعارض در آن وارد شده است. استبصار طبق شمارش مؤلف شامل 5511 حدیث است.

     

  • +وفات

    سرانجام فقیه بزرگوار، شیخ طوسی در سال 460 هجری در سن 75 سالگی به دیدار حق شتافت و در منزل مسکونی خویش در نجف اشرف به خاک سپرده شد. در حال حاضر خانه ایشان مسجد شده است. بدین تـرتـیـب جهان اسلام یکی از بزرگ‌ترین و نامورترین فقیهان خود را از دست داد.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر