شیخ حر عاملی

 

محمد بن حسن، معروف به شیخ حر عاملی، از علمای نامدار شیعه در قرن 11 هجری و صاحب کتاب وسائل الشیعه، یکی از ارزشمندترین کتب مرجع حدیثی شیعه می‌باشد که همچنان مرجع استنباط علما و مجتهدان است. وی در طول عمر بابرکت خود آثار ارزشمندی بر جای گذاشت و شاگردان زبده‌ای را تربیت کرد. 

 


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    محمد بن حسن بن علی بن محمد بن حسین، معروف به شیخ حر عاملی در شب جمعه 8 رجب سال 1033 هجری در خانواده‌ای اهل علم و علاقه‌مند به خاندان رسول خدا صلی‌الله علی هم اجمعین در روستای مشغری از توابع جبع در منطقه جبل عامل لبنان دیده به جهان گشود وی از ابتدا مورد تعلیم و تربیت پدر و عموی خویش قرار گرفت و پس از آن در نزد اساتید بزرگی به علم‌آموزی پرداخت. در سفر به اصفهان با علامه مجلسی دیدار داشت و هر دو به هم اجازه روایت حدیث دادند و از علوم یکدیگر بهره بردند.

     شیخ حر تألیف کتاب ارزشمند خود وسائل الشیعه را در زادگاهش آغاز و در مشهد مقدس جایی که سال‌های پایانی عمر خود را در آن گذراند؛ به پایان رساند. سرانجام در 21 رمضان 1104 در سن 71 سالگی چشم از جهان فروبست اما میراثی جاودان را برای شیعه باقی گذاشت. مزار وی در شمال شرقی صحن انقلاب و در قسمت تحتانی غرفه‌های متصل به مدرسه میرزا جعفر سابق در حرم مطهر حضرت امام رضا علیه‌السلام واقع شده است.

     

  • +نسب و خاندان

    جبل عامل زادگاه شخصیت‌های برجسته‌ای از عالمان شیعه همچون محقق ثانی، شهید اول، شهید ثانی و شیخ بهایی است که تشیع آن ریشه در تبعید ابوذر دارد.  شیخ حر عاملی در کتاب «امل الامل» دراین‌باره می‌نویسد: «هنگامی که در زمان عثمان ابوذر به شام تبعید شد و مدتی در آنجا ماند گروه زیادی در آن سامان شیعه شدند. سپس معاویه او را به روستاها تبعید کرد و او به جبل عامل آمد و از آن روز مردم به تشیع رو آوردند.» گذشته از این، قاضی نورالله شوشتری می‌افزود: «...هیچ قریه‌ای از آن نیست که جمعی از فقها و فضلای امامیه در آنجا نباشند.»

    نسب شیخ حر عاملی مشغری با 36 واسطه به حر بن یزید ریاحی شهید و آزادمرد حادثه کربلا می‌رسد. علامه امینی می‌نویسد: «از این خاندان گوهر خیز (حر) مردانی برخاسته‌اند که دیر زمانی بر مسند دانش و تقوا نشسته‌اند و مشعل هدایت دین آموز و دنیا ساز، پیشوا و رهبر و دانشمند و پرهیزکار بودند.»

    آیت‌الله العظمی سید شهاب‌الدین مرعشی (ره) در سجع البلابل درباره خانواده مادر شیخ می‌نویسد: «مادر بزرگوار حر عاملی دختر علامه شیخ عبدالسلام فرزند حراست که دختری فاضل و ادیب بود.»

    شیخ حر درباره پدربزرگ مادری خود می‌نویسد: «او دانشمندی عظیم الشان و بلندپایه و زاهدی عابد و پارسا و فقیهی حدیث دان و مورد اعتماد بود که زهد و عبادت هیچ کس به او نمی‌رسد. او در فقه و ادبیات عرب استادی زبردست بود.»

    گذشته از زهد و پارسایی پدربزرگ مادری‌اش شیخ حر از پدربزرگ پدری خود نیز شهادت را چون سر سلسله این خاندان حر بن یزید بن ریاحی به ارث برده بود. شهید شیخ علی فرزند محمد حر عاملی مشغری پدربزرگ شیخ حر عاملی است.  شیخ حر عاملی درباره پدربزرگ ادیب و دانشمندش می‌نویسد:

    «او عالمی فاضل و عابدی ستوده کردار و عظیم‌الشأن و شاعر کارآزموده و ادیب بود تحصیلاتش نزد شیخ حسن (مؤلف کتاب معالم) و سید محمد (مؤلف مدارک) و دیگر استادانش صورت گرفت... نویسندگان ریاض العلماء و روضات الجنات، نجوم السماء و دیگر فرهنگ‌های رجال از او تجلیل کرده و نوشته‌اند که بر اثر مسمومیت شهید شد.» از این شهید بزرگ چهار فرزند بر جای ماند:

    شیخ حسین که دارای فضل و دانش و شیواگویی و شاعر و فردی شایسته بود.

    شیخ محمد که به گفته شیخ حر عاملی فاضلی دانشمند و محققی دقیق و حافظ قرآن و عابد و شاعری کارآزموده و ادیب و شخصی مورد اطمینان بود.

    شیخ حسن (پدر شیخ حر عاملی) شیخ حر درباره ویژگیهای پدر عالم خود می‌نویسد: «او دانشمندی فاضل و زبردست و ماهر و شایسته و ادیب و فقیه و مورد اعتماد بود. وی حافظ قرآن و آشنا به رشته‌های علوم عربی و فقه و ادب بود. مردم در مسائل فقهی به ویژه مسائل ارث به او مراجعه می‌کردند.»

     

    برادران

    برادر کوچک‌تر حر، احمد بن حسن، از عالمان امامی بود و به تاریخ‌نگاری علاقه خاص داشت. وی کتابی در تفسیر قرآن، دو اثر تاریخی، حاشیه‌ای بر المختصر النافع و چند اثر دیگر تألیف کرده است. کتاب «الدُّرالمَسْلوک فی أخبار الأنبیاء و الأوصیاء و الخلفاء و الملوک» او تاریخ عمومی است که در آن به ذکر حوادث تا سال 1086 ق، پرداخته و در پایان، اطلاعاتی درباره خود، مانند سفر به عتبات در 1070 ق، سفر حج در 1071 ق و مجاورت در مشهد در 1086 ق، ذکر کرده است. وی در این بخش از کتاب خود اشاره کرده که در 1084ق، که وی در مشهد سکونت گزیده بود، زلزله‌ای رخ داد که به ویرانی گنبد حرم و دو مناره مسجدجامع انجامید و به فرمان شاه‌سلیمان صفوی، بار دیگر بناهای ویران شده، بازسازی شد. وی بعد از درگذشت برادرش، شیخ حرّ، شیخ‌الاسلام مشهد شد. در 1115 ق، شاه‌سلطان حسین او را به اصفهان فراخواند.

    دیگر برادر حرّعاملی، شیخ زین‌العابدین، نیز از عالمان امامی بوده و شعر نیز می‌سروده است. شرحی با عنوان «المناسک المَرویة فی شرح الإثنَیْ عشریة الحَجّیة» بر رساله حج شیخ‌بهایی و اثری در تاریخ به زبان فارسی نوشته است. وی در هنگام بازگشت از سفر حج، در 1078 ق، در صنعا درگذشت. دیگر برادر حرّ، شیخ‌علی، نیز عالمی فاضل بود که نزد پدرش و شیخ‌حرّ تحصیل کرد. وی در 1078ق، درگذشت.

     

    فرزندان شیخ حر عاملی

    شیخ‌حرّ چهار پسر به نامهای محمدرضا، حسن، احمد، محمود و دختری داشت که به امّ سید صالح مشهور بود و همسر شاگرد حرّعاملی، سیدمحمد بن ابراهیم شرف‌الدین، (نیای مادری سید حسن صدر ) بود. از محمدرضا، همچون پدرش، به عنوان فقیه و محدّثی اخباری یاد شده است. از جمله آثار او تدوین مجموعه‌ای از اشعار شیخ‌بهایی بوده است.

     

  • +تحصیلات

    شیخ حر تحصیلاتش را در زادگاهش مشغری و نزد پدر، عمو و جمعی دیگر از عالمان آن دیار آغاز کرد. در جبع نیز نزد عمو و زین الدین محمد(نوه صاحب معالم) و تعدادی از مشایخ آن دیار تحصیلات خود را ادامه داد. وی تا 40 سالگی در منطقه جبل عامل زندگی میکرد و در این مدت دوبار به سفر حج مشرف گردید. نام اساتید شیخ حر عاملی بدین قرار است:

    علامه شیخ حسن حر عاملی، پدرش که در محضر او درس خوانده و از او روایت نقل کرده است.
    علامه شیخ محمد حر، عمویش که علاوه بر درس فراگیری ، از او روایت نقل می کند.
    علامه شیخ عبدالسلام، جد مادریش
    علامه شیخ علی فرزند محمود مشغری عاملی
    علامه شیخ زین الدین فرزند محمد بن حسن فرزند شهید ثانی
    علامه شیخ حسین فرزند محمد بن حسن ظهیر الدین عاملی ظهیری
    علامه سید حسن حسینی عاملی
    علامه شیخ عبدالله فوشی حر
    علامه مجلسی (ره ) که مشهورترین و بزرگترین استادان شیخ حر عاملی بوده و غواص دریاهای اخبار و احادیث شمرده می شود شیخ حر در موارد زیادی در کتاب امل الامل تصریح کرده که از مرحوم مجلسی حدیث نقل کرده است.
    فیض کاشانی (ره ) که زینت فقهای حدیث شناس و الگوی سالکان است.

    علامه مولی محمد طاهر فرزند محمد حسن شیرازی نجفی ، نویسنده کتابهای مشهور مثل "حجه الاسلام در شرح تهذیب الاحکام" و "حکمه العارفین " و "قواعد الدینیه در حکماء صوفیه " و غیر اینها شیخ حر به شاگردی نزد این استاد در کتاب امل الامل تصریح کرده است.
    علامه شیخ علی مولف "الدرالمنثور" از نوادگان شهید ثانی
    علامه سید علی فرزند علی موسی عاملی
    علامه محقق آقا حسین خوانساری ، شارح کتاب دروس
    علامه سید هاشم بحرانی ، صاحب تفسیر البرهان
    علامه مولا محمد کاشانی مقیم قم 

     

  • +سفرها

    شیخ حر در سال 1073 ق، برای زیارت ائمه معصومین (علیهم السلام) به عراق رفت و از آنجا برای زیارت امام رضا (علیه السلام) عازم مشهد مقدس گشت و در آنجا ساکن شد. در سالهای 1087 و 1088 ق، نیز دوبار به زیارت حج و ائمه معصومین در عراق مشرف شد و بعد از آن به اصفهان رفت و به دیدار عالمان بزرگ اصفهان مانند علامه مجلسی نایل آمد. وی در آن سفر به علامه مجلسی اجازه روایت داد و علامه نیز به شیخ حر اجازه روایت داد. در همین سفر، منصب قاضی‌القضاتی و شیخ‌الاسلامی خراسان، از سوی شاه سلیمان صفوی به او رسید، گرچه از پذیرش آن خودداری می‌کرد. شیخ حر عاملی بعد از آن به مشهد مقدس بازگشت.

     

  • +کسب اجازه برای روایات

    شیخ حسین بن حسن ظهیری نخستین شیخِ اجازه حرّعاملی بود که در 1051ق، به او اجازه روایت داد. وی علاوه بر ظهیری، از کسان بسیاری اجازه روایت داشته است، از جمله از علی بن محمود عاملی ، که طریق اتصال روایی حرّعاملی به برخی عالمان جبل‌ عامل بوده‌است و محمد باقر مجلسی ، که به یکدیگر اجازه روایت داده‌اند. حرّعاملی در وسائل‌ الشیعة  فهرست کاملی از استادان و طُرُق خود در روایت آثار امامیه را ذکر کرده است.

     

  • +شاگردان

    شیخ در دوران حیات پربار و پربرکت خود علاوه بر تحقیق، پژوهش و نگارش کتب فراوان که در راس آنها وسائل‌الشیعه بوده است، به تربیت شاگردان صاحب‌نام و برجسته‌ای همت گمارد. شیخ حر تنها مرد تتبع ، تحقیق و نگارش نبود بلکه در تدریس و تربیت شاگردان از مردان موفق زمان خود به شمار می رفت. محل تدریس او در مشهد مقدس ، صحن حضرت ثامن الائمه بود. گرچه به درستی از عدد شاگردان شیخ اطلاعی در دست نیست. از مکان و گفتار هم عصران شیخ اینچنین به نظر می آید که درس شیخ یکی از با شکوه ترین کلاسهای درس در عصر وی بوده است.

    ایشان روایات نورانی مکتب اهل بیت (علیهم‌السلام)‌ را برای طلاب و مردم مشتاق و تشنه زلال احادیث قرائت می‌نمود؛ ضمن آن‌که درباره افکار التقاطی و حملاتی که در آن دوران به تشیع صورت می‌گرفت، بحث و مناظره می‌کرد و درصدد اثبات مکتب غنی شیعه برمی‌آمد؛ زمانی که شیخ حر در مشهد حضور داشت محل درس و بحث ایشان در صحن مطهر امام رضا (علیه‌السلام)‌ تشکیل می‌شد و به اعتراف علما، درس شیخ از باشکوه‌ترین و مهم‌ترین کلاس‌های درس در زمان خود بوده است و برخی معاصران وی از او حدیث شنیده و روایت کرده‌اند. مرحوم سیدمحسن امین به نقل از شیخ‌محمد جزایری چنین می‌نگارد:

    شیخ محمد جزایری در حاشیه کتاب «روح‌الجنان»می‌نویسد که شیخ حر را در سال هزار و نود و اندی در شیراز دیده است و می‌گوید: «پس از آن مجاور مشهد شد و من در سال 1099 او را در آنجا زیارت کردم و دیدم حوزه درس بزرگی دارد و او «وسائل‌الشیعه» را تدریس می‌کرد. من هم مدت اقامتم در مشهد در درس او حضور می‌یافتم.»

    برخی شاگردان مهم یا افرادی که از وی اجازه روایی گرفته‌اند عبارتند از:

    دو فرزندش، محمدرضا و حسن، مهذب‌الدین احمد بن عبدالرضا بصری، سیدنورالدین بن سید نعمت‌الله جزایری، محمود بن عبدالسلام بحرانی، شیخ محمد فاضل بن‌محمدمهدی المشهدی، مولی محمد صالح بن محمد باقر وینی مشهور به روغنی و محدث محمدصالح هروی

    از شمار بسیار شاگردان و آنان که از شیخ حر روایت نقل کرده‌اند می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد:

    شیخ مصطفی حویزی فرزند عبدالواحد بن سیار حویزی.

    سید محمد حسینی أعرجی فرزند محمد باقر.

    سید محمد فرزند محمد بدیع رضوی.

    سید محمد موسوی عاملی فرزند بن علی بن محیی الدین.

    مولا محمد تقی عبدالوهاب استرآبادی مشهدی (متوفی 1058 ه. ق.).

    مولا محمد تقی دهخوار قانی قزوینی.

    سید محمد بن احمد حسینی گیلانی.

    مولا حسن بن محمد طاهر قزوینی طالقانی.

    محدث مولا محمد صالح هروی.

    حاج محمود میمندی.

    علامه محمد باقر مجلسی (صاحب بحار الانوار).

    شیخ ابوالحسن بن محمد النباطی العاملی.

    سید محمد بن زین العابدین موسوی عاملی.

     

  • +آثار و تألیفات

    شیخ حر طی دوران حیات پربار خود دست به تالیفات ارزشمندی زد و خدمات ارزنده‌ای را به عالم تشیع عرضه کرد. بخشی از آثار و کتب شیخ حر توسط خود او در کتاب امل‌الامل یاد شده است که در مجموع 24 عنوان می‌باشد.‌ البته، علمای اهل تحقیق، آثار علمی شیخ را بالغ بر 55 کتاب و رساله می‌دانند و بخشی از آنها به چاپ رسیده است؛ از میان مهم‌ترین تالیفات رسایل و کتب ارزشمند شیخ که در تالیف همه آنها، دفاع از مبانی گرانقدر دین را وجهه همت خود قرار داده بود، می‌توان به کتاب گرانسنگ وسائل‌الشیعه اشاره کرد.

    کتابها:

    وسائل الشیعة: مهم‌ترین و مشهورترین اثر حرّ، یعنی تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة ، که از مهم‌ترین کتاب‌های حدیثی متأخر شیعه و پرمراجعه‌ترین منبع حدیثی فقهی نزد عالمان امامیه است، متأثر از چنین رویکردی گاشته شده است.

    هدایة الأمة الی أحکام الأئمة: وی بعدها، با حذف اسانید و مکررات وسائل‌الشیعة، کتاب هدایة الأمة الی أحکام الأئمة را تألیف کرد.

    تحریر وسائل‌الشیعة: از جمله آثار شیخ‌حرّ در تبیین آرای اخباریان، تحریر وسائل‌الشیعة و تحبیر مسائل‌الشریعة  است که شرحی ناتمام بر وسائل‌الشیعة و از آثار متأخر دوران حیات اوست؛ جواب رسالة فی الاجتهاد، که در ضمن کتاب الفوائد الطوسیة  چاپ شده است و نیز بخش‌های پایانی وسائل‌الشیعة از همین مقوله است. وی در تحریر، از استدلال‌های استرآبادی در فوائدالمدنیة نیز بهره برده است.

    الجواهر السَنیة: در اولین تجربه نگارشی به جمع آوری احادیث قدسی که همان کلام خداوند متعال است ، می پردازد و چند سالی را در تدوین این احادیث به صورت کتابی مستقل می کوشد. او در تنظیم این اثر گرانبها نخست به قول پروردگار پیرامون انبیا - از حضرت آدم علیه السلام تا خاتم مرسلین صلی الله علیه و آله - و سپس احادیث مربوط به ائمه اطهار رو می کند و در خاتمه کتاب را با احادیث اخلاقی به پایان می رساند شیخ حر عاملی در قسمتی از مقدمه آن می نویسد: «... البته اینها در میان علما، به احادیث قدسی معروف هستند هر چند من پیشتر ندیده بودم که آنها را در یک کتاب جمع و نشر کرده باشند. از همین رو علاقه مند شدم به اینکه نخستین کسی باشم که آنها را در یک کتاب جمع کرده است...»

    الفصول المهمة: شیخ حرّ بعد از نگارش کتاب وسائل‌الشیعه که در آن احادیث فقهی را گردآوری کرده بود، در این کتاب به گردآوری احادیث در مسائل اعتقادی، اصول فقه و مسائل دیگر پرداخته است. وی در این اثر در پنج بخش، نخست بخش اصول اعتقادی در یکصد و بیست باب احادیث وارده در باب عقل ، خدا ، نبوت ، امامت و مسائل دیگر اعتقادی را گردآوری کرده است. در بخش دوم که به بحث اصول فقه اختصاص یافته، در هشتاد و شش باب، روایات ناظر به مباحث اصول فقه چون حجیت خبر و شیوه نقل و اخذ آن، جمع بین روایات و دیگر مباحث اصول تنظیم کرده است. در سه بخش دیگر کتاب، وی فصلی را به ذکر کلیات ابواب فقه ، احادیث طبی و آخرین فصل کتاب را با عنوان نوادر به روایات مربوط به مسائل مختلف دیگر اختصاص داده است.

    إثبات الهُداة: در شرح حال و اثبات امامت و بیان معجزات معصومان علیهم‌السلام، و مشتمل بر بیست هزار حدیث با هفتاد هزار سند است. شیخ‌حرّ در ادامه خاطرنشان کرده که احادیث متواتر ناظر به موضوع مورد بحث را از کتاب‌های اهل سنّت نیز نقل کرده است. شیخ‌حرّ، بحث نسبتآ مفصّلی درباره دلایل وجوب نبوت و امامت ارائه کرده و سپس فهرست کتاب‌هایی را که در تألیف این اثر از آن‌ها بهره جسته آورده است، سپس در بخش‌های دیگر کتاب، مطالب مربوط به هر بخش را با ذکر منبع خود از منابع تألیف کتاب، نقل کرده است.

    الایقاظ من الهَجْعَة: با آوردن بیش از 64 آیه و 600 حدیث برای اثبات رجعت ، به این موضوع پرداخته است. شیخ حرّ این کتاب را در دوازده فصل تنظیم کرده و به تفصیل تمام روایات ناظر به بحث رجعت را از متون مختلف حدیثی امامیه گردآوری کرده است.

    امل الآمل: کتابی است در شرح حال عالمان شیعه جبل‌عامل و دیگر سرزمین‌ها. تعلیقات و تکمله‌های متعددی بر این کتاب نوشته شده است.

    الصحیفة السجادیة الثانیة: وی در الصحیفة السجادیة الثانیة ، دعاهای دیگری را که از امام سجاد در منابع امامیه نقل شده اما در صحیفه سجادیه ذکر نشده، گردآوری کرده است.

    کتابی در رد صوفیه: یکهزار حدیث موجود در آن به طور عام یا خاص در رد صوفیه است.
    کتاب اجازات : در بردارنده انبوه اجازه های پیشینیان است.
    کتاب کشف التعمیه فی حکم التسمیه : پیرامون نامیدن حضرت مهدی به نام اصلی اوست که همنام پیامبر اکرم صل الله علیه و آله است.
    کتابی در اثبات اینکه نماز جمعه واجب عینی است: (در رد نظر علامه محمد ابراهیم نیشابوری )
    کتاب نزهه الاسماع فی الاجماع : اقسام و احکام اجماع در آن بیان شده است.
    کتابی در احوال اصحاب شایسته و ستایش شده پیامبر و ائمه علیهم السلام.
    کتابی درباره منزه بودن امامان معصوم از فراموشی و سهو
    کتابی در رد نظرات اهل سنت
    وصیت به پسرش علامه شیخ محمد رضا: (به شیوه کشف المحجه علامه سید بن طاووس )
    کتابی پیرامون زیارتگاهها و زیارتنامه ها
    کتابی در اخلاق : کتاب طهاره الاعراق ابن مسکویه را شرح داده و روایاتی که از ائمه اطهار وارد شده بر آن افزوده است.
    کتاب در ابطال مساله عمومیت داشتن «حدیث منزلت »

    دیوان امام زین العابدین علیه السلام: که اشعار امام را گردآوری و به ترتیب حروف تنظیم کرده است. (در بمبئی چاپ شده است )
    حاشیه بر کتاب کافی مرحوم کلینی
    حاشیه بر کتاب «من لایحضره الفقیه» مرحوم شیخ صدوق
    حاشیه بر کتاب تهذیب شیخ طوسی (ره )
    حاشیه بر استبصار شیخ طوسی (ره )
    رساله ای در مناظره خود با بعضی از علمای اهل سنت در سفر حج

    خلق الکافر

    بدایة الهدایة

    منظومه تعلیمی: حرّعاملی چندین منظومه تعلیمی مانند منظومه در ارث ، زکات ، هندسه  و تاریخ پیامبر و ائمه علیهم‌السلام و غدیریه و اشعار فراوانی در رثای برخی معاصران خود سروده است. وی با برخی معاصران و همدرسان خود مکاتبات منظوم و منثور داشته و برخی از مکاتباتش با سید جمال‌الدین عاملی را در امل‌الآمل نقل کرده است.

    دیوان حرّعاملی: شیخ حر را باید از شاعران شیعه بر خواند که قله فقاهت او لطافت باران شعرش را تحت الشعاع قرار داده است. چرا که او خود می گوید:

    علمی و شعری اقتتلا اصطلاحاً

    فخضع الشعر لعلمی راغماً

    و العلم یابی ان اعد شاعراً

    و الشعر یرضی ان اعد عالماً

    دانش و شعرم با هم به جنگ و ستیز برخواستند

    شعرم به رغم دانشم در مقابل آن خضوع کرد

    دانشم مانع می شد که من شاعر به حساب آیم

    ولی شعرم خشنود می شد که من عالم به شمار آیم

    شیخ آقا بزرگ درباره دیوان شعر او می نویسد: «دیوان شعرش به بیست هزار بیت شعر می رسد که به ترتیب حروف الفبا منظم گشته و با این جمله زیبا شروع می شود: (الحمدلله الذی جعل نجوم المعانی مصابیح سماء الافکار) (ستایش خدا را که ستارگان معانی را چراغ آسمان اندیشه قرار داد»

    کلمات منظوم شیخ را به دو قسمت می توان تقسیم کرد:

    اول: ابیات کوتاه که می توان از سه نوع ذیل یاد کرد.

    تاریخ چهارده معصوم

    در باب زکات

    در معانی و بیان

    دوم : منظومه های بسیار در علوم مختلف که سید احمد حسینی در مقدمه امل الامل چنین آورده است.

    منظومه در مسائل میراث (بسیار طولانی است )

    در مسائل هندسه و ریاضیات

    تاریخ تولد ائمه ، وفات و مناقب آنان

    اخلاق و مواعظ

    مسائل اصول الفقه

    و نیز منظومه هایی در مسائل کلام ، نحو، صرف ، نجوم و... دیوان امام زین العابدین علیه السلام 

    رساله‌های متعدد: بسیاری از نگاشته‌های شیخ حر عاملی، پاسخ به مشکلات فکری و مباحث فقهی متداول عصر وی بوده است. جدّی شدن برخورد با صوفیان در روزگار شاه سلیمان اول صفوی و لزوم نوشتن رساله‌هایی در نقد آنان، سبب نگارش رساله‌های متعدد شد، از جمله حرّعاملی الرسالة الاثنا عشریة فی الرد علی الصوفیة را تألیف کرد.

    مطرح شدن بحث غنا توسط محمدباقر سبزواری، به نگارش رساله‌های متعددی در رد یا تأیید نظر سبزواری انجامید و حرّعاملی نیز در این‌باره رسالة فی‌الغناء را نگاشت و در آثار دیگر خود نیز به بحث درباره این مسئله پرداخت، از جمله در فایده بیست‌وهفتم کتاب الفوائدالطوسیة و باب دهم الرسالة الاثنا عشریة. وی در رسالة فی‌الغناء، بدون اشاره به نام محقق سبزواری و فیض کاشانی ، به رد آرای آن دو پرداخته است. این رساله براساس تنها نسخه خطی شناخته شده آن در کتاب غناء، موسیقی منتشر شده است.

    پس از آن‌که تاجران پرتغالی توتون را به ایران وارد کردند، بحث از استعمال آن، به عنوان مسئله فقهی مستحدَثه، مطرح شد و فقها در این‌باره رساله‌هایی نوشتند. حرّعاملی نیز براساس مبنای اخباریان در شبهات تحریمی، رسالة فی حرمة شرب‌التتن را در جایز نبودن استعمال توتون نگاشت. رساله او در حقیقت تلخیص نگاشته‌ای از شیخ علی‌نقی کمره‌ای است که شیخ حرّ مطالبی بر آن افزوده است. مهدی لاجوردی حسینی و محمد درودی  و جعفریان متن این رساله را منتشر کرده‌اند.

    حرّعاملی رساله‌ای نیز درباره نام امام عصر تألیف کرده است با عنوان کشف التعمیة فی حکم التسمیة، در نقد کتاب شرعیة التسمیة از میرداماد، که کسان دیگری نیز بر آن ایراد گرفته‌اند. در مسئله نماز جمعه ، حرّعاملی از قائلان به وجوب تعیینی بوده  و در رسالة الجمعة، ضمن دفاع از وجوب تعیینی، احتمالاً به ایرادات میرحسین کرکی، بر فتوای شهید ثانی مبنی بر وجوب تعیینی نماز جمعه، سخن گفته است. متن این رساله در ضمن الفوائد الطوسیة  که شیخ‌حرّ در آن بیش‌تر به حل مشکلات حدیثی و دشواری‌های فهم برخی احادیث پرداخته  آمده اما در چاپ الفوائدالطوسیة، این رساله از قلم افتاده است. همچنین حرّعاملی در کتاب الفوائد الطوسیة به مسائل دیگری نیز پرداخته است، از جمله به مسئله تعیین قبله ، که از زمان محقق کرکی اختلافاتی پدید آورده بود. 

     

  • +وسایل الشیعه؛ یادگار ارزشمند شیخ حر عاملی

    نام کامل این کتاب تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسایل الشریعه است؛ یعنی کتابی که به تبیین و تفصیل احادیث شیعه که همان ابزارهای لازم برای به دست آوردن احکام و مسایل شریعتند پرداخته است. موضوع این کتاب روایات فقهی شیعه است. اگرچه به مناسبت برخی از ابواب، پاره‌ای از روایات غیر فقهی نیز مانند مباحث اخلاقی و آداب در آن آمده است.

    کتاب وسائل‌الشیعه از معدود کتب و جامع حدیثی عظیمی است که از زمان تألیف تاکنون مورد توجه و عنایت فقیهان، مجتهدان و صاحب‌نظران بوده است؛ چرا که اشتمال این کتاب بر احادیث فقهی همواره راهگشای دانشمندان علوم دینی و رجوع آنها به آن بوده است و امروزه نیز از ارکان اصلی استنباط احکام شرعی و اجتهاد در حوزه‌های علمیه شیعه به شمار می‌رود. به نحوی که امروزه تقریباً هیچ فقیه و مجتهدی را نمی‌توان یافت مگر آنکه مکرراً به این کتاب به عنوان سودمندترین و معتبرترین منبع استنباط احکام فقهی مراجعه کرده و از آن بهره‌امند گشته است.

    شیخ حر تقریباً دو سوم این کار بزرگ را در زادگاهش مشغری به رشته تحریر درآورده و در سال 1088 ق، در مشهد مقدس آن را به اتمام رساند. وی قریب 20 سال به گردآوری، تنظیم و تحقیق کتاب پرداخت و پس از تألیف دو بار موفق به بازنویسی کلی و تجدیدنظر در آن گردید.

     

    مراحل تألیف و تدوین کتاب وسائل الشیعه

    شیخ با تلاش فراوان به جمع‌آوری احادیث فقهی پرداخته و در طی 3 مرحله تألیف و تدوین احادیث مورد نظر را به اتمام رساند.

    مرحله اول شامل جمع و تألیف و اضافه نمودن یا حذف و در نهایت به پایان رساندن کتاب نکاح می‌گردید و این مرحله از تألیف در سال 1072 صورت گرفت.

    مرحله دوم، شامل اضافه کردن، تهذیب و پاکنویس مطالب از دست‌نوشته‌ها در سال 1082 ه . ق شد.

    در مرحله سوم که آخرین مرحله تدوین و تألیف وسائل بوده است، مؤلف وسائل به تصحیح و دقت و توجه در احادیث کتاب پرداخته و در نهایت آن را در سال 1088 و قریب 20 سال به اتمام رساند

     

    انگیزه تألیف کتاب وسائل الشیعة

    مرحوم شیخ حر در مقدمه وسائل الشیعه در بیان انگیزه‌اش از تألیف کتاب، ابتدا به اشکالات و مشکلاتی که در استفاده از کتابهای حدیثی همچون کتب اربعه وجود داشته است اشاره می‌کند و این‌چنین می‌گوید:

    «کسی که کتب حدیث را مطالعه نماید و احادیث آن را بررسی کند و به سخنان مؤلفان آن بنگرد که گاه آن احادیث تطویل دارد و گاه برای آنها، تأویلات دور و دراز ارائه می‌کند و دستیابی به مطالب در آن دشوار است و نیز اخبار پراکنده و گوناگون و نظر نویسنده مختلف و تکرار فراوان؛ هر وقت که تصمیم می‌گرفتم که این هدف مهم را شروع نمایم، مشکلات بزرگ کار و خطر آن در برابر دیدگانم ظاهر می‌شد و به تردید می‌افتادم... تا سرانجام بارها استخاره کردم و فرمان الهی به انجام آن بود.

     ...ترسیدم، اندیشه‌ای که به ذهن آمده و مانع این کار شده، از گام‌های شیطان باشد؛ زیرا در این کار سود فراوان برای من و برادران دینی است... گوهرهای حدیث را از معادن آن برگرفتم، متون احادیث را از هر جا که امکان می‌دادم جمع‌آوری کردم... برای هر مسئله شرعی به قدر امکان بابی باز کردم و احادیث مربوط به آن را چه از احکام ضروری و چه احکام نظری جستجو کردم.»

    به طور خلاصه انگیزه شیخ حر از تألیف وسایل الشیعه چنین است:

    -پراکندگی روایات مربوط به یک موضوع

    -اختلاف شیوه‌های انتخاب احادیث و ابواب کتاب

    -تکرار احادیث به صورت گسترده

    -اشتمال کتاب‌های فقهی بر مباحث غیر فقهی و نیز عدم ذکر بسیاری از احادیث فقهی

    از آنجا که مهمترین و متعارف‌ترین کتاب فقهی در آن عصر کتاب شرایع الاسلام محقق حلی بوده است. لذا سیخ حر کتاب وسائل الشیعه را بر اساس تبویب و ترتیب این کتاب تدوین کرده و غالباً ابواب با عناوین کتاب شرایع الاسلام هماهنگ است. بنابراین وسائل الشیعه را می‌توان شرح حدیثی کتاب شرایع به شمار آورد.

    شیخ حر عاملی کتاب وسائل الشیعه را در ضمن سه بخش تألیف کرده‌است:

    ابواب مقدمة العبادات

    بخش اصلی کتاب که مشتمل بر 50 کتاب فقهی از کتاب طهارت تا کتاب دیات است.

    خاتمه کتاب که شامل 12 بخش با عنوان "فایده" است.

    این فواید عبارتند از:

    طرق و اسانید شیخ صدوق که معمولاً در کتاب من لایحضره الفقیه نیامده است

    طرق و اسانید شیخ طوسی که در آخر تهذیب و استبصار آمده است

    طرق و اسانید شیخ کلینی و مراد از عده‌هایی که از آنان نقل حدیث نموده است

    مأخذ و منابع کتاب وسائل

    طرقی که مؤلف به وسیله آنها از مؤلفان منابع مزبور نقل حدیث می‌کند

    اثبات صحت منابع مزبور

    اصحاب اجماع و صاحبان اصول احادیث و جمعی که توسط ائمه علیهم‌السلام توثیق شده‌اند

    قراینی که موجب وثوق به صدور حدیث می‌شود

    استدلال بر صحت کتب حدیثی که از آنها نقل کرده و اعتراض به اصطلاح جدید علمای درایه که احادیث را به 4 نوع تقسیم کرده‌اند

    جواب به اعتراضات وارد بر اخباریان

    احادیث مضمر و تعیین مضمر عنه (کسی که به جای ذکر نامش از ضمیر استفاده شده است)

    احوال راویان حدیث به ترتیب حروف الفبا؛ این بخش کتابِ رجالیِ مختصر و سودمندی است که شیخ حر عاملی در آن راویان بسیاری را توثیق نموده است

     

    برخی مزایا و مشخصه‌های کتاب وسائل الشیعه

    جامعیت کتاب نسبت به احادیث فقهی اعم از متعارض و غیر متعارض: این اثر شامل قریب به اتفاق احادیث فقهی و از جامع‌ترین کتب احادیث فقهی شیعه است.مقایسه آمار روایات فقهی وسائل الشیعه با روایات فقهی دیگر جوامع حدیثی مؤید این نکته است. شمار روایات نقل‌شده در این کتاب بر اساس چاپ مؤسسه آل البیت 35868 حدیث است. مؤلف به کتب اربعه اکتفا نکرده و با تتبعی گسترده روایات فقهی را از بیش از 80 کتاب روایی معتبر شیعه گردآورده است.

    گردآوری و تنظیم احادیث با اسناد یا متون مختلف در باب مناسب و در کنار یکدیگر: این امر امکان مقابله متون و اسناد مشابه را فراهم ساخته است.

    عنوان دهی ابواب مطابق فتوای خود: شیخ حر در عنوان باب‌ها برداشت خود را از احادیث باب مطرح کرده‌است. نمونه‌هایی از عناوین ابواب:

    باب استحباب التختم بالعقیق (استحباب انگشتر عقیق دست کردن)

    باب کراهة الصلوة فی بیت فیه خمر ( مکروه بودن خواندن نماز در خانه‌ای که در آن شراب است)

    باب عدم جواز اخذ الاجرة علی الاذان( عدم جواز گرفتن مزد بابت اذان گفتن)

    باب تأکد استحباب التسبیح ثلاثاً فی الرکوع و السجود(مستحب مؤکد بودن  3 بار گفتن سبحان‌الله در رکوع و سجده)

    تقدیم احادیث قوی‌تر و مطابق عنوان باب

    پرهیز از تکرار حدیث

    تقطیع روایات: این کار گرچه موجب جلوگیری از افزایش حجم کتاب شد؛ متأسفانه در بعضی از موارد موجب از دست رفتن پاره‌ای از قراین موجود در حدیث گردید.

    تعیین مصدر روایت در آغاز سند: در ابتدای سندهایی که از کتب اربعه نقل شده نام مؤلفان کتابها مقدم شده و در سایر کتابها به نام کتاب و مؤلف تصریح شده است. بدین صورت:

    محمد بن یعقوب برای شیخ کلینی

    محمد بن علی بن الحسین برای شیخ صدوق

    محمد بن الحسن برای شیخ طوسی

     

  • +وفات

    این عالم گران‌سنگ جهان اسلام سالهای پایانی عمر پربرکتش را در شهر مقدس مشهد سپری کرد تا آنکه چراغ پرفروغ عمرش پس از 71 سال در بیست و یکم ماه رمضان سال 1104 ق، در همان دیار خاموش شد و در جوار حرم حضرت امام رضا علیه‌السلام در ایوانِ حجره‌ای از حجره‌های صحن به خاک سپرده شد.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر