جامعه مدرسین

 

جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، معتبرترین و تاثیرگذارترین تشکل روحانی که سابقه فعالیت های آن به سال‏های قبل از دهه 40 ش برمی گردد. نقطه اوج فراگیر شدن جامعه مدرسین، معرفی امام خمینی (ره) به عنوان مرجع تقلید علی الاطلاق جهان تشیع پس از رحلت آیت الله بروجردی در سال 1340 بود. در سال‏های پیش از انقلاب فعالیت‌های این جامعه بیش‌تر در جهت افشاگری و مبارزه با حکومت پهلوی بوده اما پس از انقلاب مشارکت در جهت تاسیس و پس از آن تثبیت حکومت اسلامی را در پیش گرفت. این تشکل از تشکل‌های نزدیک به جریان اصولگرا است.

 


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -شکل‏گیری

    حوزه علمیه قم در اواخر دهه 1320 ش و اوایل دهه 1330 ش محل حضور طلاب جوانی شد که از دورترین نقاط ایران بدان جا روی می‌آوردند به گونه‌ای که جمعیت طلاب این شهر از حدود دو هزار نفر در سال 1326 ش، به حدود پنج هزار نفر در سال 1333 ش، رسید.

    افزایش چشمگیر جمعیت طلاب و در پی آن پیچیده‌تر شدن امور حوزه علمیه قم، جمعی از مدرسان جوان را بر آن داشت تا برای رسیدگی به امور حوزه علمیه قم و نیز ساماندهی به وضع تحصیلی طلاب، دور هم جمع شوند. بسیاری‌ از این مدرسان جوان بعدها از آیات عظام و مدرسان برجسته حوزه علمیه شدند. این جمع، هسته اولیه «هیئت مدرسین» را تشکیل دادند و پس از بررسی نیازها، طرح‌هایی تهیه کردند و به رؤیت آیت اللّه حاج آقا حسین بروجردی رساندند.

    ایشان طرح‌ها را تأیید کرد اما از قبول مسئولیت خودداری نمود. پس از درگذشت آیت اللّه بروجردی در سال 1340 ش، اعضای جدیدی به «هیئت مدرسین» پیوستند. چند تن از فضلا و مدرسان حوزه نیز بدون عضویت، با این هیئت همکاری می‌کردند. «هیئت مدرسین » پس از برگزاری جلسات متعدد، اهداف خود را تعیین و اساسنامه «جامعه مدرسین» را تنظیم کرد.

    پس از تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در 16 مهر 1341 و سپس اعلام اصول شش گانه «انقلاب سفید» از سوی شاه که به شکل گیری نهضت روحانیت انجامید؛ اعضای جامعه مدرسین نیز به فعالیت در امور سیاسی پرداختند و متعاقب آن، برخی از اعضای این جامعه بازداشت شدند، عده‌ای نیز متواری و برخی دیگر دستگیر و تبعید شدند و در نهایت، در پی هجوم ساواک به منزل اعضای جامعه، اساسنامه مذکور نیز از بین رفت.

    با این همه در دهه 1340 ش، نشست‌های جامعه به صورت متناوب و مخفیانه تشکیل می‌شد و به سبب زندانی یا در تبعید بودن برخی اعضا، این نشست‌ها با شرکت پنج یا شش تن از اعضا رسمیت می‌یافت و اقدامات لازم صورت می‌گرفت.

    بلافاصله پس از رحلت آیت الله العظمی بروجردی در آغاز سال 40، مرجعیت امام خمینی (ره) بطور گسترده در محافل حوزوی و جوامع متدین ایران مطرح و به سرعت توسعه یافت این مرحله از آن جهت اهمیت داشت که شاه در صدد بود مرجعیت شیعه را از ایران به نجف منتقل کند تا بدین وسیله از گسترش اسلام سیاسی در ایران و توسط امام خمینی (ره) جلوگیری نماید. در این بین، جامعه مدرسین نیز همچون سایر تشکلها و نهادها بر مرجعیت عام و علی الاطلاق امام خمینی (ره) تأکید داشت.

     

  • +پیروزی انقلاب و ثبت رسمی

    پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جامعه مدرسین رسماً در دی ماه سال 1358 به ثبت رسید. در اردیبهشت 1359، برخی از اعضا از عضویت انصراف دادند و چند تن دیگر جانشین آن‌ها شدند و جامعه فعالیت خود را به شکل یک واحد حقوقیِ ثبت شده آغاز کرد.

     

    اهداف جامعه مدرسین پس از پیروزی انقلاب

    در اساسنامه جامعه در این زمان، اهداف آن چنین ذکر شده بود:

    تنظیم برنامه‌های درسی حوزه‌های علمیه

    اصلاح کتاب‌های درسی

    تهذیب و تصفیه حوزه‌های علمیه

    تربیت طلبه برای راهنمایی و ارشاد مردم و دفاع علمی از اسلام در برابر حملات دشمنان

    تربیت طلبه برای تبلیغ اسلام در کشورهای خارجی

    ایجاد مراکز تحقیق به منظور مطالعات و پژوهش‌های علمی

    تأسیس و اداره دستگاه‌های فرستنده رادیویی و تلویزیونی برای تبلیغ و تعلیم مسائل اسلامی و اهداف جامعه

    تأسیس مدارس علوم اسلامی برای پسران و دختران در سطوح متعدد

    تشکیل واحدهای اقتصادی تعاونی در اشکال گوناگون مانند تأسیس بانک‌های بدون بهره و سازمان‌های تعاونی و واحدهای مسکونی برای جلوگیری از فعالیت‌های ناسالم اقتصادی

    جمع آوری اخبار و اطلاعاتی که به اهداف جامعه کمک می‌کند مخصوصاً در زمینه فعالیت‌های گروه‌های ضد اسلامی و ضد انقلابی

    در ماده 14 اساسنامه، شیوه به عضویت در آمدن افراد در جامعه تعیین شده است. 

     

  • +بخش‏های یازده گانه جامعه مدرسین

    جامعه مدرسین دارای یازده بخش به شرح زیر بود:

     

    بخش روابط عمومی

     

    بخش مسائل سیاسی: که بررسی رویدادهای سیاسی و تهیه گزارش برای جامعه را به عهده داشت و نیز مسئول تهیه و تنظیم اعلامیه‌های سیاسی جامعه و بررسی درباره مسائلی چون نامزدهای مجلس شورای اسلامی و ریاست جمهوری بود.

     

    بخش مسائل دانشگاهی: که اهدافی چون تنظیم روابط حوزه و دانشگاه، بررسی مسائل مطرح شده در حوزه علوم انسانی از دیدگاه اسلام و شناسایی و پرورش و معرفی استادان شایسته برای تدریس علوم انسانی و مسائل اسلامی در دانشگاه را پیگیری می‌کرد.

     

    بخش مسائل فرهنگی (آموزش و پرورش): که بررسی وضع اسلامی آموزش و پرورش کشور و کمک به تدوین کتاب‌های درسی و نظارت بر کتاب‌های درسی مربوط به وزارت آموزش و پرورش را برعهده داشت.

     

    بخش مسائل اقتصادی: که بررسی و تحقیق درباره احکام اقتصادی اسلام، بررسی موضوعات اقتصادی و کیفیت تطبیق احکام کلی بر آن‌ها و تهیه پاسخ سؤالات مربوط به امور اقتصادی جامعه بر اساس فتاوای امام خمینی (ره) را بر عهده داشت.

     

    بخش مسائل فقهی: که پاسخگوی مسائل فقهی ارجاع شده به جامعه و نیز پیگیر اجرای احکام اسلامی در همه زمینه‌ها بود.

     

    بخش امور مالی و تدارکات

     

    بخش تحقیق و بررسی: که اموری چون بررسی انعکاس موضع‌گیری‌های جامعه مدرسین در اجتماع و نیز بررسی علل بروز رویدادهای مهم کشور را بر عهده داشت.

     

    بخش امور حوزه‌های علمیه: که موظف بود با تماس مداوم با مراجع تقلید، استادان، علما و طلاب به تنظیم برنامه‌های درسی و امتحانی تمام رشته‌های مورد نیاز بپردازد. اصلاح و تکمیل کتاب‌های درسی، کوشش برای جلوگیری از نفوذ افکار انحرافی و التقاطی در حوزه‌های علمیه، تصفیه حوزه‌ها از عناصر منحرف و رسیدگی به نیازمندی‌های طلاب و حل مشکلات مادّی و معنوی، به ویژه شهریه، از دیگر وظیفه‌های این بخش بود.

     

    بخش تبلیغات: که اموری چون نظارت بر برنامه‌های تبلیغات اسلامی کلیه نهادها و اهتمام به تزکیه و تهذیب اخلاق طلاب را از راه تشکیل جلسات درس اخلاق و نشر کتاب و جزوه‌های اخلاقی برعهده داشت.

     

    بخش امور خارج از کشور: که مسئول تنظیم روابط صحیح با دانشجویان ایرانی مقیم خارج و اعزام مبلّغ و مدرّس شایسته برای مناطق مختلف در کوتاه مدت و بلندمدت بود. 

     

  • +تغییرات در اساس نامه جامعه مدرسین به پیشنهاد مقام معظم رهبری

    جامعه مدرسین تا سال 1376 بر اساس اساسنامه مزبور فعالیت می‌کرد تا آنکه در سال 1376 به پیشنهاد مقام معظم رهبری آیت اللّه خامنه‌ای، در اساس‌نامه تغییراتی صورت گرفت. این اساس‌نامه نیز پس از حدود پنج سال مجدداً بازنگری و اصلاح شد و در 24 آذر 1383، به تصویب نهایی اعضای جامعه رسید. در اصلاحات انجام شده، اهداف جامعه مدرسین به این موارد محدود گردید:

    ترویج و گسترش معارف اسلام ناب محمدی و مکتب اهل بیت معصومین علیهم السلام

    دفاع از قرآن و عترت و ارزش‌های اسلامی

    زمینه سازی و جهت دهی به تحقیقات در علوم و معارف اسلامی

    تلاش برای اصلاح و تکمیل و اعتلای برنامه‌های حوزه‌های علمیه از طریق شورای عالی حوزه

    دفاع از نظام اسلامی و ولایت فقیه

    ایجاد زمینه مناسب برای پرورش نیروهای حوزوی مورد نیاز نظام اسلامی

    انجام دادن سایر اموری که برای رسیدن به اهداف جامعه مدرسین ضرورت دارد مانند تأسیس مؤسسات فرهنگی و غیره.

    بر اساس اساسنامه مذکور، ارکان جامعه مدرسین را هیئت مؤسس، شورای عالی، رئیس شورای عالی و هیئت رئیسه تشکیل می‌دهد. اعضای شورای عالی جامعه مدرسین، اعضای رسمی جامعه‌اند که به شرط دارا بودن صلاحیت علمی تدریس درس خارج یا سطوح عالی حوزوی و التزام عملی به نظام جمهوری اسلامی و ولایت فقیه و رعایت شئون حوزوی، عضو این شورا می‌شوند.

     

  • +تغییرات اساسی در ساختار جامعه مدرسین در اساس‏نامه جدید

    در ساختار جامعه مدرسین در اساس نامه جدید تغییرات اساسی روی داده و بخش‌های یازده گانه جای خود را به این معاونت‌های چهارگانه داده است:

     

    معاونت جامعه و نظام: که وظیفه اطلاع رسانی به مراجع تقلید، استادان و عموم روحانیان کشور و نظارت بر امور فرهنگی، سیاسی و اقتصادی نظام جمهوری اسلامی و همکاری با قوه قضائیه در زمینه جذب و گزینش قضات را به عهده دارد.

     

    معاونت جامعه و مردم: که هدف آن ارتباط با مردم و تشکل‌های صنفی و دانشجویی و پاسخگویی به آنان است.

     

    معاونت جامعه و روحانیت: که وظیفه تشکیل مجمع عمومی جامعه مدرسین، مجمع نمایندگان و طلاب و فضلای حوزه علمیه، ارتباط مستمر با روحانیون سراسر کشور، فعالیت فرهنگی برای ارتقای فرهنگی مناسب روحانیون و ارتباط مستمر با مراجع تقلید عظام را به عهده دارد.

     

    معاونت اداری و مالی

     

    تغییر در نهادهای وابسته به جامعه مدرسین

    تغییراتی نیز در نهادهای وابسته به جامعه مدرسین روی داد، از جمله مدرسه عالی تربیتی و قضایی طلاب قم (مدرسه عالی) که زیر نظر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (مصوب 20 اسفند 1364 شورای عالی انقلاب فرهنگی و با هدف تربیت قاضی جهت قوه قضائیه) اداره می‌شد، با عنوان دانشگاه قم مستقل شد؛ اما هیئت امنای این دانشگاه به پیشنهاد جامعه مدرسین تعیین می‌گردد.

    شورای عالی حوزه علمیه قم نیز مهم‌ترین تشکیلات وابسته به جامعه مدرسین است که اعضای آن با تأیید مراجع تقلید و رهبر انقلاب منصوب می‌شوند. وظیفه این شورا سیاستگذاری و هدایت و نظارت اداره حوزه‌های علمیه از طریق مرکز مدیریت حوزه علمیه قم و مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران است.

     

  • +عملکردهای جامعه مدرسین

    پیش از پیروزی انقلاب
    جامعه مدرسین در دهه 40 و 50 و پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357، متأثر از اوضاع جامعه، به سمت فعالیت سیاسی سوق یافت. 
    پس از دستگیری شبانه و محاکمه امام خمینی (ره) در دادگاه نظامی در سال 1342 و در شرایطی که بیم اعدام ایشان می‌رفت، تلاش دو تن از اعضای جامعه مدرسین در اثبات مرجع تقلید بودن حضرت امام (ره) و در پی آن اعلام مرجعیت ایشان از سوی مراجع تقلید، مانع صدور حکم اعدام برای امام (ره) و در نهایت به آزادی ایشان در فروردین 1343 انجامید.
    فعالیت جامعه مدرسین در پی دستگیری دوباره و تبعید امام خمینی (ره) به ترکیه در 13 آبان 1343 و سپس تبعید به عراق در 13 مهر 1344، وارد مرحله جدیدی گشت. در این سال‌ها اعضای جامعه با چاپ و تکثیر اطلاعیه‌های امام خمینی (ره) و نیز برگزاری سخنرانی یا صدور بیانیه، پیشگام زنده نگه داشتن حرکت امام خمینی (ره) در جامعه بودند.
    در خرداد 1349 و پس از رحلت آیت اللّه سیدمحسن حکیم، یازده تن از اعضای جامعه، با صدور اعلامیه، در تثبیت مرجعیت امام خمینی (ره) تلاش گسترده‏ای کردند.
    در واکنش به این اقدام، رژیم پهلوی 25 تن از اعضای فعال جامعه را بازداشت و تبعید کرد، در این سال‌ها اعضای جامعه مدرسین، باتوجه به اختناق حاکم بر کشور، به مناسبت هایی می‌کوشیدند با مطرح کردن نام و آرای امام خمینی (ره) مانع فراموش شدن حرکتِ مبارزاتی ایشان شوند؛ صدور اعلامیه‌ها و بیانیه‌هایی در اعتراض به ادامه تبعید امام (ره)، برگزاری مراسم یادبود فرزند امام، حجت الاسلام والمسلمین سیدمصطفی خمینی (ره) در قم و دیگر شهرستان‌ها که سهمی جدّی در ایجاد فضای مبارزاتی بر ضد حکومت پهلوی داشت و برگزاری راهپیمایی و تظاهرات نمونه‌هایی از این اقدامات است. در آذر 1357 جامعه مدرسین در اعلامیه‌ای، خلع محمدرضا پهلوی را از سلطنت و پیشنهاد برپایی حکومت اسلامی به جای حکومت پهلوی را مطرح ساخت. 
    جامعه مدرسین در ماه‌های پایانی رژیم شاه در هدایت مبارزه مردم با نظام موجود نقش مؤثری ایفا کرد. اعضای جامعه در جریان بازگشت امام خمینی (ره) از تبعید، هماهنگی و تهیه مقدمات برای ورود ایشان را برعهده گرفتند. اعلامیه‌های اعضای جامعه مدرسین یا اعلامیه‌هایی با امضای اشخاصِ طرفدار این جامعه، در این دوره فراتر از شصت مورد است، هرچند به دلیل دستگیری یا تبعید و زندانی شدن متناوب اعضای آن، تعداد امضاهای این اطلاعیه‌ها از دوازده تا هشتاد و چند نفر متغیر بوده است.
     
    پس از پیروزی انقلاب
    این تشکل پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و با توجه به پیشینه مبارزاتی آن، مورد حمایت امام خمینی (ره) قرار گرفت. اعضای جامعه در این سال‌ها در بالاترین مناصب اجرایی، قانونگذاری و قضائی قرار گرفتند. عضویت در شورای نگهبان و شورای عالی قضائی، دیوان عالی کشور، ریاست مجلس خبرگان و دادگاه انتظامی قضات و امامت جمعه مراکز استان‌ها از جمله این مشاغل است.
    به توصیه امام خمینی (ره) اعضای ستاد انقلاب فرهنگی که سیاستگذاری در امور فرهنگی کشور را برعهده داشتند، موظف به مشورت با جامعه مدرسین حوزه علمیه قم شدند. در مواردی نیز برخی از اعضای جامعه را مستقیماً امام خمینی (ره) برای انجام دادن برخی وظایف منصوب می‌کردند.
     
    اقدامات جامعه مدرسین در دهه اول انقلاب
    به طور کلی در فاصله سال‌های 1357 تا 1367 ش، جامعه مدرسین به عنوان بازوی اجرایی امام خمینی (ره) فعالیت می‌کرد. پاره‌ای از اقدامات جامعه مدرسین در این زمینه بدین شرح است: 
    اعزام نماینده به سراسر کشور از سوی امام خمینی (ره) برای رسیدگی به مسائل جاری کشور و حل اختلافات قومی و منطقه‌ای.
    اعزام قاضی و حاکم شرع به سراسر کشور با هماهنگی امام خمینی (ره) برای رسیدگی به پرونده متخلفان رژیم سابق و سرپرستی امور جاری مناطق مختلف کشور.
    معرفی روحانیان برای تصدی نمایندگی امام در نهادها و نیروهای مسلح.
     
    دیگر اقدامات جامعه مدرسین
    پس از انقلاب اسلامی، جامعه مدرسین به عنوان مرجعی در امور حوزه و مراجع و روحانیان نیز مطرح شد و به تنظیم تعاملات میان جامعه، حوزه و حکومت پرداخت. معرفی افرادِ واجدِ صلاحیتِ مرجعیت به مردم و حمایت از انتخاب حضرت آیت اللّه خامنه‌ای به عنوان رهبر انقلاب نیز از اقدامات جامعه بوده است.
    مشارکت فعال در دوره‌های متناوب انتخابات ریاست جمهوری و در صورت امکان، معرفی نامزد مقبول و نیز معرفی نامزدهای منتخب در کشور در چندین دوره انتخابات مجلس خبرگان، از دیگر اقدامات جامعه مدرسین است.
     
  • +انتقادات به جامعه مدرسین

    به موازات حضور فعال جامعه مدرسین در عرصه سیاسی کشور و انتقادهای گسترده آن از برخی اقدامات قوای مجریه و مقننه در مقاطع مختلف، مواضع این جامعه نیز محل نقد و موشکافی قرار گرفته است. جامعه مدرسین از سوی منتقدان متهم به بسترسازی برای خشونت و مخالفت با سیاست‌هایی شده که برای رفع تبعیض اقتصادی و برقراری عدالت اجتماعی در نظر گرفته شده است.

    فراهم کردن موجبات تعطیل فقه انقلابی اسلامی و رهنمودهای امام خمینی (ره) در زمینه‌های متعدد اقتصادی (از جمله قانون کار) و ایجاد مانع در اِعمال ولایت مطلقه و احکام حکومتی در زمان حیات امام خمینی (ره)  

    تلاش برای تضعیف مجلس شورای اسلامی و مخالفت برخی از اعضای جامعه مدرسین با اَحکام امام خمینی(ره) به عنوان امر مولوی و ارشادی از دیگر انتقادها به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم است. گرایش‌های متفاوت اعضای جامعه مدرسین از آغاز تاکنون، بر عملکرد آن تأثیر بسزایی داشته است از این رو، فقط بیانیه‌های رسمی جامعه را می‌توان نظر اجماعی اعضای جامعه مدرسین و بیانگر مواضع رسمی آن دانست.

    پخش نامه‌ها و اطلاعیه‌های برخی از اعضای جامعه بیانگر اقداماتی درون تشکلی و ناشی از اختلافات در به اجماع رساندن عقاید و به نوعی نشان دهنده اختلافات داخلی اعضای جامعه است.

     

  • +گرایشات سیاسی درون جامعه مدرسین در سالهای (84 - 76)

    از سال 1376 تا 1384 نیز دو گرایش عمده سیاسی در درون جامعه وجود داشته که یکی آن را به همسویی با برخی تشکل‌ها و گروه‌ها متمایل کرده و دیگری با استدلال به لزوم عمل فراجناحی مخالف با تابعیت از یک جناح یا فرد است و معتقد به لزوم همسویی جامعه مدرسین با مواضع رهبری انقلاب است.

    در پی سخنان رهبر انقلاب، حضرت آیت اللّه خامنه‌ای، در جمع اعضای جامعه مدرسین، لزوم اصلاح تشکیلات جامعه مدرسین و نیز لزوم پیوستن اعضای جدید و جوان به این جمع مطرح شد و اقداماتی نیز صورت گرفت.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر