ابوعلی سینا

ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، مشهور به ابوعلی سینا و ابن‌سینا و پور سینا (زادهٔ 359 ه. ش در بخارا - درگذشتهٔ 2 تیر 416 در همدان)، پزشک و شاعر ایرانی و از مشهورترین و تأثیرگذارترین فیلسوفان و دانشمندان ایران است که به ویژ آثارش در زمینه فلسفه ارسطویی و پزشکی اهمیت دارد. وی نویسنده کتاب شفا، یک دانشنامه علمی و فلسفی جامع است و القانون فی الطب یکی از معروف‌ترین آثار تاریخ پزشکی است. وی 450 کتاب در زمینه‌های گوناگون نوشته است که شمار زیادی از آن‌ها در مورد پزشکی و فلسفه است. جرج سارتن در کتاب تاریخ علم وی را یکی از بزرگ‌ترین اندیشمندان و دانشمندان پزشکی می‌داند. همچنین وی او را مشهورترین دانشمند ایران می‌داند که یکی از معروف‌ترین‌ها در همه ی زمان‌ها و مکان‌ها و نژادها است.
 
 

امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    ابن‌سینا در روستای افشانه نزدیک بخارا متولد شد. سال تولد وی359ش. اعلام شده. زبان مادری‌اش فارسی بود. پدرش از صاحب منصبان در حکومت سامانی بود و وی را به مدرسه بخارا فرستاد که در آنجا به خوبی تحصیل کند. پدر و برادر ابن‌سینا مجذوب تبلیغات اسماعیلیه شده بودند، اما ابن‌سینا از آن دو تبعیت نکرد. وی حافظه و هوشی خارق‌العاده داشت. به طوری که در 14 سالگی از معلمان خود پیشی گرفت. او علم منطق را به استادش ناتیلی آموخت. او کسی را نداشت که از وی علوم طبیعی یا داروسازی را فرابگیرد و پزشکان مشهور از دستورالعمل‌های او تبعیت می‌کردند. البته وی در فراگیری علم ماوراءالطبیعه ارسطو دچار مشکل شد که به کمک تفسیر فارابی توانست آن را بفهمد.
    او امیر خراسان را از یک بیماری سخت نجات داد. امیر خراسان در ازای این کار اجازه داد که ابن‌سینا از کتابخانه باشکوه مخصوص شاهزادگان سامانی استفاده کند. در سن 18 سالگی، ابن‌سینا بر تمام علومی که بعدها شناخته شدند، تسلط یافت. پیشرفته‌ای بعدی وی، مرهون استدلال‌های شخصی وی بود. وی شاگردان دانشمند و کارآمدی به مانند ابو عبید جوزجانی، ابوالحسن بهمنیار، ابومنصور طاهر اصفهانی و ابوعبدالله محمد بن احمد المعصومی را که هر یک از ناموران روزگار گشتند تربیت نمود. بوعلی در سال416ش. درگذشت.
     
  • +مهاجرت از گرگانج به گرگان

    ابن‌سینا در 402 ق. گرگانج را به مقصد گرگان ترک نمود تا دوستش قابوس بن وشمگیر دیلمی از آل زیار را ملاقات کند. در این راه، ابن‌سینا به طرف خراسان رفت و از شهرهای نسا، ابیورد، طوس، سمنگان، جاجرم گذشت و به گرگان رسید؛ اما در این اثنا (در زمستان 403 ق.) قابوس درگذشت. گرچه در شرح‌حال ابن‌سینا به زبان خودش، دلیلی بر این موضوع نیامده، اما می‌توان علت مرگ قابوس را مسائل سیاسی دانست. ابن‌سینا در طی این سفر به نظر نمی‌رسد که در شهری توقف کرده باشد. ابن‌سینا مدت کوتاهی در گرگان در خانه یکی از دوستان صمیمی‌اش اقامت نمود و در آنجا جوزجانی را ملاقات نموده و در خدمت منوچهر بن کاووس بود.
     
  • +در ری

    ابن‌سینا از گرگان به ری مهاجرت کرد و در دستگاه حکومتی حاکم آل بویه مجدالدوله رستم وارد شد. مادر مجد الدوله سیده، دستی پشت پرده در تصمیم‌گیری‌های حکومتی بود. ابن‌سینا بامهارتی که در پزشکی داشت، از نخبگان سیاسی که به مجد الدوله مشاوره می‌دادند پیشی گرفت و به وی نزدیک تر شد. ابن‌سینا مجد الدوله را که مبتلا به مالیخولیا شده بود را مداوا نمود.
     
  • +در همدان

    ابن‌سینا در ری بود تا شمس الدوله حاکم آل بویه (برادر مجدالدوله) در ذی‌قعده 405 ق. به آنجا حمله کرد. ابن‌سینا به دلایل نامعلوم به قزوین مهاجرت کرده و سپس وارد همدان گردید. وی سپس برای معالجه شمس الدوله احضار گردید و به اجبار وزیر وی شد و تا مرگ شمس الدوله در 412 ق. در این پست باقی ماند. یک بار در این دوران ابن‌سینا با لشکریان امیر درگیر شد. پس از مرگ شمس الدوله، سماء الدوله روی کارآمد و از ابن‌سینا خواست تا در مقامش باقی بماند؛ اما ابن‌سینا تمایلی به این موضوع نداشت و در انتظار فرصتی برای ترک آن دیار بود. او مخفیانه با علاءالدوله حاکم آل کاکویه مکاتبه کرد که دیوان آل بویه در همدان و مخصوصاً تاج‌الملوک وزیر کرد آل بویه به وی ظنین گردیده و به اتهام خیانت در قلعه‌ای در فرجان ابن‌سینا را زندانی کردند. ابن‌سینا 4 ماه زندانی بود تا اینکه علاءالدوله به همدان تاخت و سلطنت سماء الدوله را پایان داد و ابن‌سینا از زندان آزاد شد. علاءالدوله به ابن‌سینا پیشنهاد منصبی در همدان را داد که نپذیرفت. چندی بعد ابن‌سینا تصمیم به مهاجرت به اصفهان گرفت و در لباس صوفیان به همراه برادرش جوزجانی و دو برده به آنجا رفت.
     
  • +آرامگاه بوعلی‌سینا

    بنای یادبود شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در میدان بوعلی سینا در مرکز شهر همدان واقع شده است و این اثر در تاریخ 21 اردیبهشت 1376 با شمارهٔ ثبت 1869 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تاریخچه بنای ابتدایی این آرامگاه در زمان قاجاریه ساخته شد.
    در سال 1330 انجمن آثار ملی ایران به مناسبت هزارمین سالروز تولد ابوعلی سینا تصمیم به تجدید بنای آن گرفت. طرح و نقشه بنای فعلی توسط مهندس هوشنگ سیحون به سبک معماری قرنی که بوعلی سینا در آن می زیسته از روی قدیمی‌ترین بنای تاریخ‌دار اسلامی یعنی برج گنبد قابوس در شهر گنبدکاووس اقتباس شده است.
    بنای آرامگاه تلفیقی از دو سبک معماری ایران باستان و ایران بعد از اسلام است. در طراحی این مجموعه از عناصری از هنر معماری سنتی ایرانی استفاده شده است. عناصری مانند برج، الهام گرفته از برج گنبد قابوس، باغچه‌ها متأثر از باغ‌های ایرانی، آب نماها الهام گرفته از حوض‌خانه‌های سنتی و نمایی با روکار سنگ‌های حجیم و خشن خارا که با سنگ گرانیت کوهستان الوند آراسته‌شده و نمودار کاخ‌های باستانی ایرانیان است.
    کار ساخت بنای جدید آرامگاه در سال 1333 هجری شمسی به پایان رسید. محل فعلی آرامگاه بوعلی منزل مسکونی ابوسعید دخوک، دوست صمیمی بوعلی سینا بوده است که او نیز در جوار بوعلی سینا مدفون هست.
    در حال حاضر تالار جنوبی آرامگاه به عنوان موزه، محل نگهداری سکه، سفال، برنز و سایر اشیاء کشف‌شده مربوط به هزاره‌های قبل از میلاد و دوران اسلامی اختصاص‌یافته  است و در تالار شمالی کتابخانه‌ای مشتمل بر 8000 جلد کتاب خطی و چاپی نفیس ایرانی و خارجی و غرفه‌هایی مربوط به آثار بو علی سینا و شعرا و نویسندگان همدانی نگهداری می‌شود. در غرفه آثار بوعلی عکسی از جمجمه بوعلی نیز در معرض دید گذاشته‌شده که گمان می رود به هنگام تخریب مقبره قدیمی تهیه شده است. مکمل این بنا بوستانی به شکل نیم‌دایره با فضای سبز است و نیز تندیس ابوعلی سینا درحالی‌که کتابی در دست دارد در ضلع شرقی میدان نصب شده است.
     
  • +اخلاق وصفات

    ابن سینا از حیث نیروی جسمانی، مردی نیرومند بود و به همین خاطر از کار کردن احساس خستگی نمی‌کرد. او با داشتن این نیروی فراوان جسمی می‌توانست از پس کار وزارت فرمانروایان برآید و همیشه چه در سفر و چه در نبرد همراه آنان باشد و علاوه بر این به کار دانش و نوشتن نیز بپردازد. می‌گویند که او شبها تا دیرگاه به نوشتن کتاب و رساله می‌پرداخت و در این کار افراط می‌کرد. ابن سینا از لحاظ نیروی ذهنی و تفکر نیز بسیار نیرومند بود. اینکه او در هجده سالگی توانست تمامی دانش‌های زمان خود را فراگیرد خود نشانگر نیروی ذهنی اوست.
    بوعلی سینا گفتارهای انتقادی نسبتا شدیدی نسبت به دانشمندان همدوره خود وحتی گذشتگان، مثل رازی وافلاطون داشته است.
     
  • +فلسفه ومنطق

    ابن‌سینا تابع فلسفه ارسطو بود و از این نظر به استادش فارابی شباهت دارد. مبحث منطق و نفس در آثار او در واقع همان مبحث منطق و نفس ارسطو و شارحان او نظیر اسکندر افرودیسی و ثامیسطیوس است؛ اما ابن‌سینا هرچه به اواخر عمر نزدیک می‌شد، بیشتر از ارسطو فاصله می‌گرفت و به افلاطون و فلسطین و عرفان نزدیک می‌شد. داستان‌های تمثیلی او و نیز کتاب پرحجم منطق المشرقین که اواخر عمر تحریر کرده بود، شاهد این مدعاست. متأسفانه امروزه از این کتاب تنها مقدمه‌اش در دست است؛ اما حتی در همین مقدمه نیز ابن‌سینا به انکار آثار دوران ارسطویی خویش مانند شفا و نجات می‌پردازد.
    منطق در نظر ابن‌سینا در مفهوم بسیار وسیعی مطرح است و منطق قیاسی به نظر ابوعلی سینا صرفاً قسمتی از آن محسوب می‌شود، اگر چه ابن‌سینا در جمع علوم برای منطق جایگاه رفیعی قائل است، درعین‌حال به محدودیت‌های آن نیز وقوف دارد.
    ابن‌سینا به وضوح اظهار می‌دارد که عمل آن عمدتاً جنبه سلبی دارد. در کتاب اشارات می‌گوید: «هدف از منطق به دست آوردن قواعدی است که مراعات آن، ما را از خطا در استدلال محفوظ دارد. بنابراین منطق به معنای صحیح، حقایق جدیدی را مکشوف نمی‏نماید، بلکه به ما آموزش می دهد از حقایقی که در اختیار داریم به وجه احسن استفاده کنیم و از استفاده غلط از آنها خودداری ورزیم.» به نظر ابن‌سینا استدلال از بعضی حدود معین آغاز می‌شود که باید در ابتدا پذیرفته شوند.
     
  • +آثار

    به دلیل آنکه در آن عصر، عربی زبان رایج آثار علمی بود، ابن‌سینا و سایر دانشمندان ایرانی که در آن روزگار می‌زیستند کتاب‌های خود را به زبان عربی نوشتند. بعدها بعضی از این آثار به زبان‌های دیگر از جمله فارسی ترجمه شده است. از جمله اثر قانون در طب که توسط عبدالرحمن شرفکندی به زبان فارسی ترجمه شده است.
    افزون بر این، ابن‌سینا در ادبیات فارسی نیز دستی قوی داشته است. بیش از 20 اثر فارسی به او منسوب است که از میان آن‌ها، بی‌گمان «دانشنامه علائی» و «رگشناسی» (رساله نبض) از نوشته‌های او است. آثار فارسی ابن‌سینا، مانند سایر نثرهای علمی زمان وی، با رعایت ایجاز و اختصار کامل نوشته شده است.
    آثار فراوانی از ابن‌سینا به‌جامانده و یا به او نسبت داده‌شده که فهرست جامعی از آن‌ها در فهرست نسخه‌های مصنفات ابن‌سینا آورده شده است. این فهرست شامل 131 نوشته اصیل از ابن‌سینا و 111 اثر منسوب به او است.
    مصنفات 
    کتاب المجموع در یک جلد، کتاب الحاصل و المحصول در بیست جلد، کتاب البرّ و الاثم، در دو جلد، کتاب الشفاء، در هجده جلد، کتاب القانون فی الطب، در هجده جلد، کتاب الارصاد الکلیه، در یک جلد، کتاب الانصاف، در بیست جلد، کتاب النجاه، در سه جلد، کتاب الهدایه، در یک جلد، کتاب الاشارات، در یک جلد، کتاب المختصر الاوسط، در یک جلد، کتاب العلائی، در یک جلد، کتاب القولنج، در یک جلد، کتاب لسان العرب فی اللغه، در ده جلد، کتاب الادویة القلبیه، در یک جلد، کتاب الموجز، در یک جلد، کتاب بعض الحکمة المشرقیه، در یک جلد، کتاب بیان ذوات الجهه، در یک جلد، کتاب المعاد، در یک جلد، کتاب المبدأ و المعاد، در یک جلد.
    رساله‌ها 
    رسالة القضاء و القدر، رسالة فی الآلة الرصدیه، رسالة عرض قاطیغوریاس، رسالة المنطق بالشعر، قصائد فی العظة و الحکمه، رسالة فی نعوت المواضع الجدلیه، رسالة فی اختصار اقلیدس، رسالة فی مختصر النبض به زبان فارسی، رسالة فی الحدود، رسالة فی الاجرام السماویة، کتاب الاشاره فی علم المنطق، کتاب اقسام الحکمه، کتاب النهایه، کتاب عهد کتبه لنفسه، کتاب حیّ بن یقظان، کتاب فی انّ ابعاد الجسم ذاتیة له، کتاب خطب، کتاب عیون الحکمه، کتاب فی انّه لا یجوز ان یکون شی‏ء واحد جوهریا و عرضیا، کتاب انّ علم زید غیر علم عمرو، رسائل اخوانیه و سلطانیه و مسائل جرت بینه و بین بعض العلماء.
    فلسفه
    شفا
    نجات
    الاشارات والتنبیهات
    حی بن یقطان
    ریاضیات
    زاویه
    اقلیدس
    الارتماطیقی
    علم هیئت
    المجسطی
    جامع البدایع
    طبیعی
    ابطال احکام النجوم
    الاجرام العلویة واسباب البرق والرعد
    فضا
    النبات والحیوان
    پزشکی
    قانون
    الادویة القلبیه
    دفع المضار الکلیه عن الابدان الانسانیه
    قولنج
    سیاسة البدن وفضائل الشراب (احتمالا بلکه مظنونا منظور خمر حرام نیست. به مقالهٔ دوم کتاب فیلسوف شهید شیعه ابوعلی سینای خراسانی رجوع شود.) 
    تشریح الاعضا
    الفصد
    الاغذیه والادویه
    کتاب قانون یک دایرة المعارف پزشکی است که در ان تمام مبانی اصلی طب سنتی مورد بحث قرار کرفته‌است مانند: مبانی تشریح/اناتومی/ مبانی علامت شناسی/سمیولوجی/داروشناسی وداروسازی و نسخه نویسی/فارماکولوجی/وغیره. کتاب قانون در سال 1360 توسط مرحوم شرفکندی هژار از زبان عربی به زبان فارسی امروزی ترجمه شد وتوسط انتشارات سروش منتشرگردید وتاکنون چندین بار تجدید چاپ شده‌است. کتاب قانون در دانشگاه‌های اروپایی وآمریکایی تا دو قرن پیش مورد استفاده پزشکان بوده وبه اکثر زبان های دنیا ترجمه شده‌است. وبعد از انجیل بیشترین چاپ را داشته‌است. افلاطون مغز و قلب و کبد رااز اعضای حیاتی بدن انسان ذکر کرده بود و لذا این اعضارا مثلث افلاطون /تریگونوم پلاطو/ مینامیدند. ابن سینااعلام نمود که دوام وبقای نسل انسان وابسته به دستگاه تولید مثل است ولذا جمع چهار عضو مذکور را مربع ابن سینا/کوادرانگولا اویسینا / نامیدند. وی همچنین علاقه مند به تاثیرات اندیشه بر جسم بود و آثاری نیز در باب روانشناسی دارد.
     
  • +اشعار

    ابن‌سینا در شعر نیز دستی داشته و اشعار زیادی به زبان عربی سروده است و حتی منظومه‌هایی مثل قصیده ارجوزه در مسایل علمی ساخته است. اشعاری نیز به زبان فارسی از او روایت کرده‌اند که برخی از آن‌ها به نام دیگران نیز آمده است و با توجه به اسلوب و معانی آن‌ها باید در انتساب این اشعار به ابن‌سینا تردید روا داشت. 
     
  • +شاگردان

    ابن‌سینا علاوه بر آثار خود چند شاگرد نیز تربیت کرد که هر کدام دانشمند بزرگی در زمان خود شدند. از میان شاگردان او این چند تن سرشناس‌ترند:
    ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان
    شاگرد بسیار معروف ابن‌سینا است که برخی از آثار او در دست است. وی از زردشتیان آذربایجان بود. ولی بعدها مسلمان شد و کنیه ی ابوالحسن را برگزید. چنانکه بسیاری از ارباب تواریخ به این مطلب تصریح کرده‌اند و از نوشته‌های خود ابوالحسن بهمنیار از جمله التحصیل چنین مطلبی تأیید می‌شود. یکی از کتاب‌های ابن‌سینا به نام المباحث بیشتر شامل جواب سؤالات اوست.
    ابو عبیدالله عبدالواحد بن محمد جوزجانی
    از سال 403 هجری تا هنگام مرگ ابن‌سینا پیوسته در خدمت او بوده است و پس از مرگ او به گردآوری و تألیف آثار او پرداخت. تبحر او در ریاضیات بود.
    ابوعبدالله محمد بن احمد المعصومی
    یکی دیگر از شاگردان مشهور ابن‌سینا است که رسالةالعشق را ابن‌سینا به نام او نوشت. وقتی نزاع علمی بوعلی سینا و ابوریحان بیرونی بر اثر برخی گفتارهای ابوریحان منقطع شد معصومی ادامهٔ بحث با ابوریحان را به عهده گرفت. مطالب معصومی به همراه اجوبه ابن سینا و سؤالات و ردود ابوریحان در کتابی به نام اسئله و اجوبه در ایران و لبنان چاپ شده است.
    شیخ علی نسائی خراسانی
    یکی دیگر از شاگردان ابن‌سینا که ناصرخسرو هم در سفرنامه‌اش از وی نام می‌برد.
    ابومنصور حسین بن طاهر بن زیله اصفهانی
    از دانشمندان ایرانی قرن چهارم و پنجم هجری و از شاگردان ابن‌سینا بود. وی در دانش‌های زمان خود بیشتر در ریاضیات مهارت داشت. او در سال 440 هجری درگذشت.
     
  • +اوضاع سیاسی و اجتماعی عصر ابن سینا

    اوضاع سیاسی و اجتماعی در زمان حیات ابن‌سینا نامطلوب و ناهنجار بود، به گونه‌ای که دولت‌های متعددی همچون دیالمه در بخش اعظم ایران، آل زیار در مناطق جنوبی، و سامانیان در ماوراءالنهر و مابقی خاک ایران حاکمیت داشتند، قدرت خلفای بنی‌عباس نیز در قلمرو خاک ایران، صرفاً به اعطای القاب برای امرا و نه اداره‌ی سیاسی – اجتماعی محدود بود و مردم با جنگ‌های زیادی چون حمله‌ی سلطان محمود غزنوی به خراسان، سیستان، ماوراءالنهر و ری مواجه بودند. از این رو، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی ابوعلی سینا واکنشی نسبت به وضعیت موجود و تلاشی برای بهبود آن به شمار می رود.
     
  • +نظر برخی بز بزرگان درباره ی ابن سینا

    امام خمینی در شرح حدیثی از امام محمدباقر، از ابوعلی سینا به عنوان رئیس فلاسفه اسلام یاد می‌کنند؛ و نیز در کتاب چهل حدیث خود در شرح حدیثی از امام جعفر صادق که ایشان هم از امیر مؤمنان علی (ع) نقل کرده‌اند، از ابوعلی سینا به عنوان امام فن و فیلسوف بزرگ اسلام نام‌برده‌اند.
    نظر آیت‌الله شهید مرتضی مطهری درباره ابن‌سینا: استاد مطهری در کتاب ولادها و ولایت‌ها از شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا به عنوان اعجوبه دهر نام می‌برد؛ و در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران می‌نویسد: ابوعلی حسین ابن عبدالله ابن‌سینا، اعجوبه دهر و نادره روزگار، شناختنش یک عمر و شناساندنش کتابی بسیار قطور می‌خواهد.
    از عمر خیام نیشابوری پرسیدند: درباره اعتراض ابوالبرکات به سخنان شیخ بوعلی چه میگویی؟ گفت: ابوالبرکات قدرت فهم سخنان شیخ را ندارد. پس چه اعتراضی می‌تواند به شیخ بکند و به نتایج افکار او چه ایرادی می‌تواند بگیرد. پس از قرن پنجم هر کس می‌خواست فلسفه بخواند، مجبور بود کتاب‌های فارابی و ابن رشد و مخصوصاً بوعلی سینا را بخواند.
     


ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر