آیت الله محمد باقر خوانساری

 

آیت الله سید محمد باقر موسوی چهارسوقی خوانساری اصفهانی، معروف به صاحب روضات، از شرح حال نویسان شیعه در قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری و از علما و مراجع بزرگ و متبحر در علوم مختلف بود.

 


امتیاز دهی به مطلب:
 

به اشتراک گذاری مطلب:
ارسال به دوستانارسال به دوستان
  • -زندگینامه

    آیت الله سید محمد باقر خوانساری معروف به صاحب روضات، طبق آنچه خود در وصیت نامه اش آورده است در روز دوشنبه 22 ماه صفر سال 1226 ق (1189 ش) در شهر خوانسار و در خاندان بزرگ دانش و تقوا دیده به جهان گشود. پدرش میرزا زین العابدین نام داشت که از دانشمندان و فقیهان مشهور خوانسار و اصفهان بود.
    آیت الله خوانساری پس از تحصیل در ایران و عراق به اصفهان بازگشت و زعامت شیعه را برعهده گرفت. در مدت زندگی خویش شاگردان بسیاری تربیت کرد و آثار و تألیفات گوناگون بر جای گذاشت.
    مهمترین اثر وی روضات الجنان است کرد که یکی از شاهکارهای رجالی تاریخی و ادبی بشمار می رود و همواره مرجع محققان و پژوهشگران بوده است. وی نویسنده ای بسیار توانا بود و اشعاری نیز از وی خصوصاً در مدح اهل بیت علیهم السلام برجای مانده است. ایشان سرانجام در 1313 ق (1274 ش) در اصفهان وفات نمود و طبق وصیتش در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

     

  • +القاب

    آیت الله سید محمد باقر خوانسارى داراى القاب متعددى است. وى چون در خوانسار متولد شده است، منتسب به خوانسارى است. وى بعد از هجرت به اصفهان سكونت در محله چهار سوى، به تدریج در بین مردم اصفهان به سید محمد باقر چهار سویى یا چهار سوقى معروف شد. چهار سو محله اى است معروف در اصفهان، كه آن را چهار سوى شیرازیان یا چهار سوى شیرازى ها مى گویند.
    وى علاوه بر القاب مذكور، به جهت سكونتش در اصفهان به اصفهانى و به جهت انتسابش به امام موسى كاظم علیه السلام به موسوى نسبت یافته است. مهم ترین لقب ایشان، صاحب روضات الجنات است كه برگرفته از نام مهم ترین اثر اوست.

     

  • +نسب و خاندان

    خاندان سید محمد باقر به روضاتی یا روضاتیان شهرت دارند. این خاندان، که نسبشان به امام کاظم علیه السلام می ‌رسد از گسترده ‌ترین خاندان‌های روحانی شیعۀ امامی به شمار می ‌آیند.
    جد اعلاى سید محمد باقر، فقیه اصولى، "سید حسین خوانسارى" نویسنده حواشى معروف بر شرح لمعه است. وى فرزند آیت الله میرزا ابوالقاسم جعفر مشهور به میر كبیر بود. از زمان میرزا ابوالقاسم کبیر تا عصر حاضر همواره چهره‌های برجسته ‌ای از آنان در شمار عالمان دین بوده‌اند. آیت الله سید ابوالقاسم خوانسارى داراى تألیفات متعدد است و از سید بحرالعلوم اجازه اجتهاد گرفته است.
    پدر سید محمد باقر، "میرزا زین العابدین" نیز از دانشمندان و فقیهان مشهور خوانسار و اصفهان بود كه داراى آثار ارزشمند فراوانى است، از جمله: شرح اصول المعالم، شرح زبده شیخ بهایى و رساله هایى به نام قواعد عربیت، اجماع، تداخل اسباب، تعارض حقیقت مرجوحه با مجاز راجح، نیت، احباط و تكفیر، نوادر احكام، و نیز چند تعلیقه بر كتاب هاى علما از او به جاى مانده است.
    جد اعلای این خاندان به هنگام فتنه افغان در حدود 1135 ق (1101 ش) به ناچار از اصفهان به خوانسار کوچ کرد و در آنجا اقامت گزید و به همین دلیل فرزندان وی که تا مدتی در خوانسار می ‌زیستند در دوره ای به خوانساری شهرت یافتند.
    میرزا زین العابدین پدر سید محمد باقر به همراه وی به اصفهان بازگشت و در محله چهار سوی شیرازی‌ها سکونت گزید و از همین روی اعقاب وی به چهار سوقی (یا چهار سویی) شهرت یافتند.

     

  • +اعقاب و فرزندان

    سید محمد باقر خوانساری، 3 دختر و هشت فرزند پسر داشت که فرزند هفتم وی در کودکی درگذشت. پس از درگذشت این عالم بزرگوار به مرور زمان این خاندان به صاحب روضات و فرزندان بزرگوارش به «سادات روضاتی» معروف گشتند. فرزندان و بیشتر نوادگان صاحب روضات الجنات، اهل علم و فضل و تألیف و تصنیف در رشته هاى گوناگون فقهى، اصولى، حدیثى، و غیره بودند.
    پنج پسر وى از دانشمندان مشهور اصفهان و نجف و دو پسر دیگر از بزرگان و معتمدان شهر اصفهان بودند. فرزندان عالم ایشان عبارتند از: میرزا مهدى، میرزا مسیح، میرزا احمد، میرزا عطاءالله و میرزا هدایت الله میرزا محمد مسیح و میرزا احمد از برجسته ‌ترین و مشهورترین فرزندان او در فضل و دانش بودند.
    میر محمد حسین، میرزا مجتبى روضاتى و میرزا جلال الدین روضاتى فرزند میرزا مسیح و میرزا حسن چهار سوقى از نوادگان ایشان هستند.

     

  • +مدارج تحصیلی

    دوران كودكى و نوجوانى سید محمد باقر در زادگاهش (خوانسار)، در فراگیرى علوم مقدماتى حوزه نزد پدر و همانطور که خود اشاره داشته نزد جدش ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری سپرى شد. دیرى نپایید كه پس از وفات جدش همراه با پدر بزرگوارش به اتفاق خانواده اش براى همیشه، ساكن اصفهان گردید و به تحصیل علوم دینى اشتغال پیدا كرد. او نزد دانشمندان بزرگ و كار آزموده و طراز اول اصفهان شاگردى کرد و در مكتب درس بزرگانی چون شیخ محمد تقى اصفهانى (ایوانکی)، نویسنده حاشیه بر معالم، سید صدرالدین عاملى، حاج محمد ابراهیم كرباسى نویسنده اشارات، سید حسن مدرس، سید محمد پسر عبدالصمد شهشهانى و محمد باقر شفتی معروف به حجت الاسلام و نیز پدر بزرگوارش شركت كرد.
    خوانساری تحصیلاتش را در خوانسار، نزد جدش آغاز کرد، و در اصفهان نزد محمد باقر شفتی و در کربلا نزد سید ابراهیم موسوی قزوینی شاگردی کرد.

    هجرت به عراق
    سید محمد باقر خوانسارى در راه تحصیل علوم دینى، به درجات عالى رسید. از این رو، او از استوانه هاى علم و تقوا در اصفهان محسوب مى شد، ولى او این حد از علم را كافى ندانست و براى تكمیل یافته هاى علمى خود، در سال 1253 ق (1216 ش) به نجف اشرف هجرت كرد و در درس خارج آیات عظام سید ابراهیم موسوى قزوینى نویسنده ضوابط الاصول، محمد حسن نجفى، فرزند شیخ باقر نویسنده جواهر الكلام و دیگر استادان برجسته آن عصر، شركت كرد و تحصیل علوم اسلامى را به سر حد كمال رساند و به درجه اجتهاد و استنباط احكام شرعى رسید.
    او در علوم ادبى، تاریخ و سخن سرایى، تخصص داشت و به دو زبان عربى و فارسى تسلطى تام و احاطه اى عظیم پیدا كرد و در شرح حال رجال و علماى شیعه و سنى اطلاعات فراوان داشت.
    سید محمد باقر با استادش سید ابراهیم موسوی قزوینی، صاحب ضوابط الاصول موافقت و مؤانستی شایسته داشت، به طوری که حتی پس از مراجعت به اصفهان، میان آنها نامه نگاری برقرار بود.

     

  • +اساتید

    آیت الله خوانسارى علاوه بر این كه راویان حدیث را مى شناخت و بر احوال آن ها آگاهى فوق العاده داشت، خود نیز راوى حدیث بود و از بزرگان و مشایخ فراوانى نقل حدیث كرده است. نام اساتید وی و نیز بعضى از مشایخى كه وى از آن ها اجازه نقل روایت داشته و از آن ها روایت نقل كرده است، عبارتند از:
    شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر
    سید ابراهیم موسوی قزوینی
    سید صدرالدین عاملی
    سید محمد باقر شفتی (حجت الاسلام)
    زین‌ العابدین خوانساری (پدرش)
    شیخ محمد تقى اصفهانى
    حاج محمد ابراهیم كرباسى
    سید محمد پسر عبدالصمد شهشهانى
    محمد، فرزند شیخ على، فرزند شیخ جعفر كاشف الغطاء
    شیخ قاسم، فرزند محمد، فرزند على، فرزند قاسم نجفى، نویسنده كنزالاحكام فى شرح شرایع الاسلام
    سید محمد باقر شفتی، معروف به حجت الاسلام
    سید ابراهیم قزوینى، نویسنده ضوابط الاصول
    سید میرزا زین العابدین خوانسارى اصفهانى
    میر سید حسن مدرس
    سید اسدالله، فرزند حجت الاسلام سید محمد باقر شفتى رشتى
    محمد باقر، فرزند شیخ محمد تقى، نویسنده حاشیه بر معالم
    سید جعفر (جدش)
    محمد ایوانكى بید آبادى

     

  • +مرجعیت و زعامت امور دینی

    آیت الله سیدمحمد باقر خوانساری از پدر و برخی بزرگان و استادانش اجازه روایت و اجتهاد گرفت. بر مسند تدریس، قضاوت و فتوا تكیه زد و ریاست علمی و مذهبی در اصفهان به او منتهی می ‌شد و حوزۀ درسش محل استفاده اهل فضل بود. وى در فقه، اصول و سایر علوم اسلامى، از همه هم شاگردى هاى خود گوى سبقت و برترى را ربود تا جایى كه 9 نفر از بزرگان و فرزانگان جهان تشیع به او اجازه اجتهاد و روایت دادند.
     پس از کسب مدارج والای دانش و فضل به اصفهان مراجعت کرد و زعامت دینی آن سامان را عهده دار شد. ایشان با سکونت در محله چهارسوی اصفهان بتدریج در میان مردم به سید محمد باقر چهارسویی یا چهارسوقی معروف گردید و با تکیه بر مسند تدریس، شاگردان زیادی در فقه و اصول، حدیث، درایه و رجال پرورش داد.

     

  • +شاگردان

    آیت الله سیدمحمد باقر خوانساری به تدریس اصول، حدیث، درایه، و رجال پرداخت و شاگردان زیادى را پرورش داد.
    مهمترین شاگردان او عبارتند از:
    سیدمحمد کاظم یزدی
    شیخ الشریعه اصفهانی
    سید محمد باقر درچه ای
    سیدابوتراب خوانساری
    شیخ هادی تهرانی


    همچنین بسیاری از افرادى كه از صاحب روضات الجنات نقل حدیث كرده اند از شاگردان وى مى باشند:
    شیخ قاسم، فرزند محمد نجفى، نویسنده كنز الاحكام
    شیخ فتح الله، مشهور به شیخ الشریعه اصفهانى
    میرزا محمد، فرزند عبدالوهاب همدانى، مشهور به امام الحرمین
    شیخ خلیل، فرزند جعفر مازندرانى
    میرزا عبدالغفار، فرزند سید حسین حسینى تویسركانى
    سید محمد كاظم طباطبایى یزدى،
    سید ابو تراب عبدالعلى خوانسارى، نویسنده سبل الرشاد فى شرح نجاة العباد
    علامه سید محمد باقر درچه اى
    شیخ هادى، فرزند محمد امین تهرانى، نویسنده محجة العلماء
    منیر الدین بروجردى
    ملا محمد حسین فارسى كرمانى
    سید محمد جعفر، فرزند میر سید على حسینى
    میرزا اسدالله، فرزند علامه میرزا محمد تقى یزدى
    سید میرزا على اصغر، فرزند میرزا محمد جعفر حسینى اصفهانى
    سید محمد اسماعیل، فرزند سید محمد شریف قائینى خراسانى
    میرزا عبدالرحیم كرباسى
    شیخ احمد، فرزند محمد جواد حسین آبادى
    سید محمد جواد دهكردى
    میرزا حسن همدانى
    سید مهدى كرمانى
    محمد حسن، فرزند محمد ابراهیم عراقى سلطان آبادى
    عبدالكریم ادیب سودانى دستگردى اصفهانى
    میرزا محمد جعفر، فرزند میرزا محمد حسین سدهى اصفهانى
    میرزا حیدر على، فرزند محمد حسین سدهى اصفهانى
    میرزا على محمد سدهى اصفهانى
    میرزا مهدى، فرزند محمد باقر خوانسارى، نویسنده شرح الفیه الفقه و الرساله العلمیه
    میرزا مسیح، فرزند میرزا محمد باقر موسوى خوانسارى
    میرزا احمد، فرزند میرزا محمد باقر موسوى خوانسارى
    میرزا هدآیت الله، فرزند میرزا محمد باقر موسوى خوانسارى
    میرزا عطاءالله، فرزندش
    میرزا جلال الدین روضاتى، فرزند میرزا مسیح
    میرزا احمد همدانى
    ملا محمد حسین، فرزند ملا محمد باقر اردكانى
    حاج منیر الدین اصفهانى
    میرزا بدیع درب امامى

     

  • +آثار و تألیفات

    تبحر و مهارت محقق خوانساری در علوم مختلف اسلامی و برخورداری از فصاحت و بلاغت در ادبیات عربی و فارسی این توان را به وی داد تا آثار ارزشمندی به جامعه علمی تقدیم نماید؛ آثارش آنقدر محکم و پربار و از قلمی روان و سیال برخوردار است که تاکنون اعتبارش را در میان دانشوران و محققان حفظ کرده است. در این ارتباط باید به کتاب وزین روضات الجنات ایشان اشاره کرد که یکی از شاهکارهای رجالی تاریخی و ادبی بشمار می رود و همواره مرجع محققان و پژوهشگران بوده است.
    برخی تألیفات و تصنیفات ایشان در زمینه هاى فقه، اصول، كلام، حدیث، ادبیات، علم رجال و تاریخ عبارتند از:
    روضات الجنات فی احوال العلما و السادات (مهمترین اثر سید محمد باقر است و به سبب تألیف آن، به صاحب روضات ملقب گردید و به نوشته اعتماد السلطنه، در نامه دانشوران ناصری هر جا عنوان میر معاصر آمده، مقصود صاحب روضات است)
    احسن العطیه (شرحی است بر الفیه شهید اول در فقه، و به مناسبت برخی تحقیقات اصولی را نیز در بردارد)
    تسلیة الاحزان عند فقد الاحبة و الاخوان: به زبان فارسی، مانند مُسَکِن الفؤاد شهید ثانی در موضوع تسلی خاطر مصیبت زدگان تألیف شده است.
    تلویح النوریات من الکلام فى تنقیح الضروریات من الاسلام (رساله‌ای در بیان تفصیلی ضرورت دین و مذهب)
    طرف (طوف) الاخبار لتحفة (لتحف) الاخیار
    قرة العین و سرور النشأتین
    تلخیص مجموعه ورام
    جواهر الاثار و جوائز الأبرار
    تسلیة الاحزان فى فقد الاحبة و الاخوان
    ادب اللسان
    ترجمه رساله الصوم صاحب جواهر
    درر النظیم فى رسم التحیة و التسلیم
    اقسام البلایا النازله فى هذه الدنیا على الشقى و السعید
    فضل الجماعه؛ خمس؛ فقه؛ النهریه
    شرح حدیث حماد
    دستور العمل للمكلفین
    امر به معروف و نهى از منكر
    اصول الفقه
    حاشیه بر شرح لمعه
    حاشیه بر قوانین الاصول تالیف
    تعلیقاتى بر كتاب هاى فقهى و اصولى

     

  • +جایگاه علمی

    علامه آیت الله خوانساری از معدود دانشوران اسلامی است که در اکثر علوم اسلامی، از قبیل فقه و اصول، کلام و حدیث، رجال و منطق، ادبیات و تاریخ، تخصص و تبحر کافی داشت و در نزد علمای اسلام از مقام و منزلت خاصی برخوردار بود. شیخ عباس قمی در کتاب فوائد الرضویه، این گونه از ایشان تجلیل می کند:
    سید سند و رکن معتمد فاضل مسدد و عالم مؤید و ادیب اریب شاعر ماهر متتبع متبحر، خبیر بصیر، علم الاعلام، قدوة الانام مرجع الخاص و العام، صاحب روضات الجنات اسکنه الله فی الجنان فی اعلی الغرفات... ایشان در علم الحدیث از مهارت زیادی برخوردار بود و تسلط کاملی بر روایات معصومین علیهم السلام داشت. مترجم روضات الجنات، شاگردان و کسانی را که از ایشان اجازه نقل حدیث گرفته، قریب به هزار نفر بیان کرده که بسیاری از آنها از چهره های برجسته و مشهور می باشند.
    میرزا محمدباقر خوانساری فقیهى پژوهشگر در فقه جعفرى و متفكرى اصولى بود. تألیفات ارزشمند وى در زمینه فقه و اصول، گواه توانایى وى در استنباط احكام و تسلط كامل او دراصول وفقه اسلامى مى باشد.
    صاحب روضات الجنات در علم الحدیث داراى مهارت زیادى بود و تسلط كاملى بر روایات معصومین(علیهم السلام) داشت. وى از معدود دانشمندان علم تراجم است كه از نظر تخصص و احاطه تام و آگاهى كامل بر احوال راویان حدیث و اعلام و علماى اسلام، به سرحد كمال رسیده بود. او در این زمینه، مجتهدى بزرگ بود. تاریخ نظیر این دانشمند رجالى را كم تر به چشم خود دیده است.
    وى در این زمینه تألیفات و آثار فراوانى از خود به یادگار گذاشته است. روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات از مهم ترین كتاب هاى نوشته شده در شرح حال علما و فقها است به طورى كه مورد توجه دانشمندان علم رجال و شرح حال نویسان قرار گرفت و آن را مورد نقل یا نقد قرار دادند و در مدح آن سخنان بسیار گفتند.

     

  • +تبحر ادبی

    آیت الله خوانساری در نگارش زبردست و توانا بود. برخی خطبه ها را بدون نقطه و گاه بدون الف بیان می کرد که در آثار ایشان مضبوط است. حتی جواب استفتاء و احکام را نیز با وزن و قافیه می نگاشت.
    نثر خوانساری عموماً مسجع و منشیانه است که نمونۀ آن علاوه بر خطبۀ بلیغ و بی نقطۀ او، نامه‌هایی است که به برخی از بزرگان و دانشمندان معاصر خویش نگاشته است. آیت الله خوانساری در مدح امیرالمؤمنین علیه السلام اشعاری دارد.
    او سلطه اى تام و تخصصى كامل در ادبیات فارسى و عربى داشت. وى صاحب قلمى روان و سیال و در نهایت بلاغت است. كتاب روضات الجنات ایشان، بهترین گواه بر این مدعاست. علاوه بر آن، در مقدمه كتاب، الدر النظیم فى رسم التحیة و التسلیم خطبه هایى دارد كه توانایى فوق العاده او را در نثر مى رساند. برخى از این خطبه ها خالى از نقطه است:
    الحمد لله الملك المالك المحمود و الواحد الصمد و الصمود، اهل الحمد و مسدد العهود، واصل العدل و محدد المحدود، حمداً هو مدد الاعوام و الاحوال، مسلسل مسدود، وعدد طلال الاسكار، و رمال الصحور معدود...

    و برخى دیگر خالى از حرف الف است:
    فقد كنت عن قدیم دهرى، و عتیق عمرى، منذ میزت بین شر و خیر، و عرفت نفع نفسى من ضمیر، لم یزل یحدثنى فكرتى و یحرصنى ملكتى، و یهجس فى ضمیرى و یمر بقلبى و یخلل فى مروعى.

     

    پرداختن به شعر
    صاحب روضات الجنات علاوه بر نثر، در نظم و شعر نیز زبردست بود. اشعار فراوانى در موضوعات مختلف اخلاقى، اعتقادى و اصولى از وى به یادگار مانده كه كتاب قرة العین و سرور النشأتین او در موضوع عقاید مشتمل بر بیش از 3000 بیت و در طرف الاخبار لتحف الاخیار مشتمل بر 11200 بیت و مجموعه قصاید در مناقب اهل بیت عصمت و طهارت و نیز اصول فقه ایشان كه منظوم است، از جمله آثار بجا مانده از این ادیب ارزشمند است.

     

  • +كتابخانه علامه خوانساری

    خاندان صاحب روضات الجنات، داراى كتابخانه بزرگ و جامعى هستند كه تأسیس آن به دست میرابوالقاسم كبیر، جد آیت الله چهارسوقى بوده است. وى در جمع آورى این كتاب ها زحمات فراوانى متحمل شد. نوشته اند: وى جهت به دست آوردن نسخه اى از كتاب وسایل الشیعه مسافرت كرد و با اهتمام تمام بالاخره موفق شد چند جلد از آن را كه تماماً به خط مؤلف كتاب بود، را به دست آورد كه تا این اواخر نیز این چند جلد كتاب خطى در كتابخانه این خاندان موجود بود.
    این كتابخانه توسط فرزندان و نوادگان وى كه اغلب اهل علم و دانش و صاحب تصنیف و تألیف بودند، اداره مى شد. صاحب روضات الجنات نیز همراه دیگر برادرانش، قسمت اعظم كتاب هاى اجدادى را اداره و خود نیز كتاب هاى بسیارى خریدارى و یا نسخه بردارى نمود.
    آیت الله سید محمد باقر موسوى خوانسارى از اوایل جوانى تا آخرین روزهاى عمر شریفش، علاقه خاصى نسبت به جمع آورى كتاب ها داشت. او در این جهت، تمام همتش را به كار گرفت. وى در راه جمع آورى كتاب هاى نفیس و كمیاب، موفقیت هاى بسیارى كسب نمود و بعد از مدتى، كتابخانه اش در بردارنده كتاب هاى خطى نادرى بود كه در اكثر كتابخانه هاى پر رونق آن روز نیز یافت نمى شد. از این رو، كتابخانه وى داراى شهرت و آوازه خاصى در جهان اسلام بود.
    پژوهشگر محقق و مورخ معروف و معاصرِ صاحب روضات الجنات، اعتماد السلطنه در كتاب المآثر و الاثار در مورد صاحب روضات و كتابخانه اش چنین مى گوید: میرزا محمد باقر، صاحب روضات الجنات از رؤساى دار السلطنه اصفهان و برادر میرزا محمد هاشم، در فقه و حدیث و تراجم علماى سلف و خلف و فنون و فضایل دیگر بر همگان ترجیح دارد. كتابخانه این خانواده را بسیار مى ستایند. در كتاب نامه دانشوران ناصرى هر جا كه عنوان میر معاصر است، مقصود این خداوند معالى و مآثراست.
    گرچه قسمت زیادى از این كتاب ها به دست نوادگان ایشان به فروش رفت، ولى هم اكنون این كتابخانه با 3000 جلد كتاب، در شهر اصفهان، در محل كتابخانه خانوادگى خاندان چهار سوقى قرار دارد. منبع و مرجع مهمى براى تحقیق و پژوهش در موضوعات علوم اسلامى به شمار مى آید.

     

  • +ویژگی های بارز اخلاقی

    آیت الله خوانساری ضمن بهره مندی از مرتبه والای علمی و داشتن مسئولیت خطیر مرجعیت و قضاوت، مردی زاهد، متقی و با ورع بود، حتی از شبهات نیز دوری می جست.
    ایشان با وجود به عهده داشتن مسئولیت هاى علمى و مقام مرجعیت و قضاوت، بارها مسافت طولانى و پر مشقت زیارت خانه خدا را طى كرد. نوشته اند كه او در طول عمرش، ده ها بار به زیارت خانه معبود شتافت و حج را بجاى آورد.
    او دانشمندى زاهد، باورع، متقى بود كه حتى از شبهات نیز دورى مى كرد.

     

  • +وفات

    این محقق برجسته جهان اسلام پس از سال ها پژوهش و تحقیقات علمی و تدریس و تربیت ده ها فاضل و دانشمند، در شامگاه هشتم جمادی الاول سال 1313 ق (آبان 1274 ش) در سن 85 سالگی بر اثر بیمارى ذات الریه، پس از چهار روز بیمارى دارفانی را وداع گفت.
    برادرش میرزا محمد هاشم بر پیكر آن عالم نماز خواند و بر حسب وصیت خودش، در تخت فولاد، در بالا سر مسجد مصلى، نزدیك تكیه آقا رضى، پیش روى قبر مرحوم آقا حسین جیلانى به خاك سپرده شد.
    در سال 1316 ق (1277 ش) میرزا سلیمان خان ركن الملك بقعه و تكیه رفیعى بر آرامگاه آن مرحوم بنا كرد. قبرش مورد توجه خاص و عام است و جمعى از فرزندان و نوادگانش نیز در بقعه و اطراف آن مدفون هستند.

    فرازهایی از وصیت نامه
    در فرازهایی از وصیت نامه ایشان که برای فرزندش میرزا محمد مهدی یا برادرش محمد هاشم نوشته، آمده است:
    عزیز من! نماز را به وقت ادا کن، در خانه اذان را بلند بگو که باعث رفع همه ناخوشی هاست و دعاهای صباح و مساء را بخوان و به جمیع اهل خانه امر کن که بخوانند.
    روزها مشغول مطالعه و علم باش و بیکار کنندگان (کسانی که برای وقت تلف کردن نزد تو می آیند و تو را از کار باز می دارند) را به خود راه مده.
    هر روز علی الحساب یک حزب از قرآن تلاوت نما که باعث اصلاح امر معاش و رسیدن به مراد می باشد.
    در شب ها و روزهای جمعه، اموات خود، سیما اهل حقوق از ایشان را به تلاوت سوره یاسین یا الرحمن یا غیر آن، شاد نما که خدا تو را شاد کند.
    تصدق در هر ماه و هفته را ترک مکن و هر آرزویی که اطفال می کنند بی تأمل برآور، معاشرت با ناجنس مکن و حرمت بزرگ تران را بسیار بدار.

     



ویرایش این مطلب، یا ارسال نظر